भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 698, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 698

पञ्चविंशः परिच्छेदः ६३९ कुण्डस्थितदेवस्य स्वकीयासु मूर्तिषु वासुदेवसङ्कर्षणादिमूर्तिषु तद्वच्छ्रुतिमयस्य चतुर्वेद- स्वरूपस्य विदिक्कुण्डसन्तर्पितस्य भगवतश्च शब्दात्मिकासु ऋग्यजुःसामाथर्वरूपेण चतुर्धा स्थितासु अमूर्तासु शब्दमूर्तिषु च सन्निरोधः कार्य इत्यर्थः स्वरसः। सर्वेश्वरस्येति पाठेऽप्येवमेवार्थः । किन्तु तत्र आचार्यऋत्विग्भिरित्यध्याहार्यम् ॥ १७४-१७५ ॥ कृत्वैवं च तथा दिक्षु मूर्तिपान् विनिवेश्य च । पार्श्वदेशेषु कुण्डानां तर्पयेत् पायसेन तु ॥ १७६ ॥ गृहीत्वा दक्षिणां मन्त्रः प्रीणनीयस्तु तैस्ततः । अथ मूर्तिपपायसभोजनादिकमाह—कृत्वेति सार्धेन ॥ १७६-१७७ ॥ इस प्रकार यहाँ तक समर्पित सभी परिवार देवताओं का तथा सर्वेश्वर भगवान् के प्रतिष्ठा के अनन्तर भावि पूर्णाहुति के अन्त तक सन्निरोध क्रिया करे । इसका तात्पर्य यह है कि कूर्चगत अर्घ्य के जल से जपपूर्वक ध्यान करते हुये कुण्ड स्थित देवताओं की वासुदेव एवं सङ्कर्षणादि स्वकीय मूर्तियों में श्रुतिमय चतुर्वेद स्वरूप का विदिक् कुण्डों में सन्तर्पित भगवान् की शब्दात्मिको (अमूर्त्त शब्द) मूर्ति में सन्निरोध करे । इस प्रकार सन्निरोध कर कुण्डों के पार्श्व देश के प्रत्येक दिशाओं में मूर्तियों को स्थापित कर पायस का भोजन करावे । फिर वे मूर्तिप दक्षिणा लेकर मन्त्र का प्रीणन करें ॥ १७४-१७७ ॥ अथ निद्रायमाणं तु देवं स्मृत्वाऽवकुण्ठ्य च ॥ १७७ ॥ अर्चयित्वा नमस्कृत्य तत्र सर्वान् प्रवेशयेत् । स्तुतिपाठकपूर्वांस्तु नृत्तगेयपरायणान् ॥ १७८ ॥ विदिक्स्थान् प्रणवे जापे द्वादशार्णेन दिक्स्थितान् । अथ निद्रायमाणस्य भगवतो वस्त्रैरवकुण्ठनार्चननमस्कारान् आ प्रभातं मूल- मन्त्रजपे एकायनानां प्रणवजपे ब्रह्मवादिनां स्तुतिमङ्गलगाननर्तनादिषु तत्तज्जनानां नियोजनं चाह—अथेति द्वाभ्याम् ॥ १७७-१७९ ॥ इसके बाद आराधक साधक निद्रायमाण भगवान् का स्मरण कर उन्हें वस्त्र से घेर देवे । फिर उनका अर्चन और नमस्कार करे । फिर प्रभाग पर्यन्त मूल के जप के लिये एकायनों को, प्रणव जप के लिये ब्रह्मवादियों को तथा स्तुति, मङ्गलगान एवं नृत्यादि कार्यों के लिये तत्तत् लोगों को नियुक्त करे । फिर कोणों में प्रणव जप के लिये और दिशाओं में द्वादशाक्षर मन्त्र जप के लिये वैष्णवों को नियुक्त करे ॥ १७८-१७९ ॥ सार्घ्यपुष्पाक्षतकरः प्रासादं तं व्रजेत् ततः ॥ १७९ ॥ हन्यात् सिद्धार्थकैस्तस्माद् विघ्नानस्त्राभिमन्त्रितैः । प्राङ्मध्ये विधिनानेन श्वभ्रं वा साम्प्रतं खनेत् ॥ १८० ॥