सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 701, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ें६४२ सात्वतसंहिता अथ प्रक्षालनचन्दनोल्लेपनादिसंस्कृते तस्मिन् श्वभ्रे पूर्वं प्रासादनिर्माणकाले नव- कुम्भेषु सन्निरुद्धानां देवानां बुद्ध्यादिनिश्चिते तत्तत्स्थाने पुनः सन्निरोधनम्, यथाविध्य- ग्निसन्तर्पणान्तमर्चनम्, तत्र यथोक्तलक्षणरत्नन्यासशिलाप्रतिष्ठाम्, प्रतिष्ठासीति मन्त्र- पाठनं चाह—भिन्न इति सार्धैश्चतुर्भिः । बाहुल्येन तु षट्पञ्चचतुर्गोलकसंमितां द्वादशा- ङ्गुलं दशाङ्गुलमष्टाङ्गुलं वा घनामित्यर्थः ॥ १९३-१९७ ॥ यदि अपेक्षा के अनुसार कार्य भिन्न हो गया हो, तो उसे पुनः दूसरी बार करे । प्रक्षालन चन्दनोल्लेपनादि से संस्कृत उस श्वभ्र (गड्ढे) में पहले प्रासाद निर्माण काल में नव कुम्भों में सन्निरुद्ध देवताओं का बुद्ध्यादि से निश्चित उन-उन स्थानों में पुनः सन्निरोधन करे । पुनः यथाविधि अग्नि सन्तर्पण एवं अर्चन करे। वहाँ रत्नन्यास कर ऊपर कही गई शिला की प्रतिष्ठा करे । 'प्रतिष्ठासि' इस मन्त्र का पाठ करे । जहाँ तक हो सके वह शिला छह, पाँच, चार गोलक प्रमाण की हो और द्वादशाङ्गुल अथवा दशाङ्गुल अथवा आठ अङ्गुल मोटी हो ॥ १९३-१९७ ॥ प्रागादौ प्राभवेणाथ पञ्चकं पञ्चकं न्यसेत् ॥ १९७ ॥ शिलावटेषु द्रव्याणां तत्र वज्रं च हाटकम् । हरितालमुशीरं च व्रीहयो दक्षिणे त्वथ ॥ १९८ ॥ इन्द्रनीलमयश्चैव कासीसं चन्दनं तिलाः । मुक्ताफलं च रजतं पारदं चाप्यदिक् ततः ॥ १९९ ॥ सहोशीराश्च वै मुद्गाः पद्मरागमथोत्तरे । कांस्यं सराजपाषाणं राजेन्द्र चणकैः सह ॥ २०० ॥ विशङ्कं विन्यसेन्मध्ये पूर्वमेव ततो बहिः । अथ तद्गर्तेषु रत्नादिन्यासप्रकारमाह—प्रागादौ प्राभवेणाथेत्यारभ्य चमषट्कांश्च पाठयेदित्यन्तम् ॥ १७९-२०६ ॥ अब शिला वाले गड्ढे में रत्नादि के न्यास का प्रकार कहते हैं—आदि के पूर्व दिशा के क्रम से शिला के गड्ढे में पाँच-पाँच द्रव्यों को स्थापित करे । वज्र, हाटक, हरिताल, उशीर, व्रीहि पूर्व में, इसके बाद दक्षिण में इन्द्रनीलः, अय (लोहा), कासीस, चन्दन और तिल स्थापित करे । मुक्ताफल, रजत, पारद, पश्चिम में, सह, उशीर, मुद्ग और पद्मराग उत्तर में स्थापित करे । राजपाषाण के सहित कांस्य, चणक के साथ राजेन्द्र विशङ्क होकर मध्य में स्थापित करे । विदिक्ष्वप्यययोगेन एवमन्यत् पृथक् पृथक् ॥ २०१ ॥ लोहं वैडूर्यपूर्वं तु चक्राङ्गं चाभ्रकं त्वथ । षाष्टिकास्त्वीशदिग्वाय्वोः पुष्यरागो हरीतकी ॥ २०२ ॥ गैरिका शारिकाऽत्रैव मषूरान्यथ यातुदिक् ।