भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 708, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 708

पञ्चविंशः परिच्छेदः ६४९ यस्यमादित्यादिना प्रधानबिम्बादिना सहैव गरुडादिसमस्तपरिवाराङ्ग- बिम्बादीनामपि सामान्यतस्तत्तदनुरूपस्नपनार्चनसन्तर्पणादिसंस्काराः कार्या इत्युक्तं भवति । आधारो य उदीरितः ''मण्डपे तु खगेशस्य चक्रस्थापनकर्मणि'' (२५।२१०) इति प्रतिपादितः । भौवनं भुवनाध्वानम् । शेषम् अवशिष्टपदाध्वादि- पञ्चकमित्यर्थः ॥ २३० - २३७ ॥ इसके बाद मण्डप के मध्य में देव, देव के सम्मुख गरुड़ के स्थित रहने पर भी उसी मुहूर्त्त में पक्षिराट् गरुड़ की भी प्रतिष्ठा करे ॥ २३० ॥ स्नातोऽनुलिप्तो मन्त्रेण स्वेन यः संस्कृतः पुरा । ज्ञशक्त्या सह बिम्बेन यस्माद् भिन्नेषु वस्तुषु ॥ २३१ ॥ बिम्बसन्निकटस्थेषु अथवाऽन्यत्र लाङ्गलिन् । तत्कालमङ्गभावत्वं व्रजमानेषु सर्वथा ॥ २३२ ॥ हवनान्तं च निःशेषं ध्यानार्चनपुरस्सरम् । स्वयमेवानुरूपेण कर्मसामान्यतां त्यजेत् ॥ २३३ ॥ उन्हें सिद्धार्थोदकादि से बृहत् स्नान करावे और चन्दनादि से अलङ्कृत करे । उन्हें अपने मन्त्र से न्यास द्वारा सुसंस्कृत करे अथवा नयनोन्मीलन, शयना- धिवासादि संस्कारों से सुसंस्कृत करे । इस प्रकार भिन्न वस्तु होते हुये बिम्ब के सन्निकट स्थित रहते हुये, अथवा अन्यत्र स्थित होने पर, अथवा प्रतिष्ठा काल में बिम्ब के अङ्ग भाव को प्राप्त होने वाले गरुड़ का प्रधान देवता के साथ-साथ संस्कार करे । हवनान्त ध्यानार्चन पुरःसर स्वयं बिम्ब के अनुरूप ही सारा कार्य संपादन करे । कर्म सामान्य का परित्याग करे ॥ २३१-२३३ ॥ तस्मात् तद्यागभवनादुत्थाप्यादाय बिम्बवत् । देवं प्रदक्षिणीकृत्य प्राग्वत् संस्थापनावनौ ॥ २३४ ॥ एकस्मिन् मध्यरन्ध्रे तु वज्राद्यं पञ्चकं न्यसेत् । एक एव तदूर्ध्वेऽथ आधारो य उदीरितः ॥ २३५ ॥ प्राग्वन्निवेशनीयं च तत्पीठोर्ध्वे तु भौवनम् । भावनीयं शरीरे च शेषं विज्ञप्तिलक्षणम् ॥ २३६ ॥ इस कारण उस यागगृह से उन्हें बिम्ब के समान ही उठा कर संस्थापन भूमि में स्थापित कर गरुड़ देव की प्रदक्षिणा करे । किसी एक मध्य में रन्ध्र बनाकर उसमें वज्रादि को स्थापित करे, उस पर अकेले पहिले की तरह सन्निविष्ट करे जो 'आधार' कहे जाते हैं । उस पीठ के ऊपर भुवनाध्वा तथा शेष पदाध्वादि पाँच स्थापित करे ॥ २३४-२३६ ॥ पाठयेद् ब्राह्मणांस्तद्वत् सुपर्णोऽसीति मन्त्रराट् । सा० सं० - 45