भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 713, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 713

शनैः प्रासादपर्यन्तामारोहेद् मूर्तिपैः सह। तत्र प्रागासनादींस्तु कृत्वा संक्षालनान्तिमान्॥ २६४ ॥ आचरेद् बीजविन्यासं सर्वं वाऽऽवाहनोदितम्। निवेश्यानीय तं मध्ये बिम्बं कुम्भसमन्वितम्॥ २६५ ॥ अथ प्रासादोपरि कुम्भस्थापनविधानं प्रासादप्रतिष्ठाविधानं चाह—शैलोत्थं पूर्ववत् कुम्भमित्यारभ्य निवेश्य ध्वजदण्डाग्रे गन्धाद्यैरर्चयेत्तत इत्यन्तम्। तत्राद्यमनुसन्धानमेकं कृत्वा परान्वितम्॥ सामान्यलक्षणं पश्चात् पूर्वोक्तं वै कलात्मकम्। (२५।२६६-२६७) इत्यत्राद्यमनुसन्धानम्, मूलमन्त्रं पुरा ध्यात्वा संशान्तब्रह्मलक्षणम्॥ आधारादिध्वजाग्रान्तं व्याप्तं तेनाखिलं स्मरेत्। (२५।२२४-२२५) इति पूर्वोक्तं बोध्यम् । कलात्मकं ज्ञानेश्वर्यादिषट्कलात्मकमित्यर्थः । इदमपि पूर्वोक्तम्—"स्थूलं षोढा शिलान्तगम्" (२५।२२६) इति । अत्र प्रसङ्गात् "अमलं शान्तसंज्ञं वै" (२५।२७५) इत्यारभ्य "उदिताख्यं हि चक्रराट्" (२५।२८१) इत्यन्तममल-(शान्त)-शान्तोदित-उदितभेदैश्चक्रस्य चातुर्विध्यं तत्तल्लक्षणं च प्रति- पादितम् । अत्रेश्वरपारमेश्वरयोः— चक्रसंस्थापने कश्चिद् विशेषः श्रूयतां द्विजाः ॥ अमूर्तं द्वादशारं तु अष्टारं षडरं तु वा। चक्रं संस्थापयेत् तत्र प्रासादशिखरोपरि ॥ मूर्तमङ्गणदेशे तु षोडशाष्टभुजं तु वा। तस्य स्थापनकाले तु तस्य संज्ञामनुं जपेत् ॥ विद्यां गदामित्याद्यं यत् पाठयेत् तद्विदो जनान् । —(ई०सं० १८।५०३-५०६, पा०सं० १५।१७५-१७९) इत्यादिभिस्तन्मन्त्रपाठनाभिषेकादयः कतिचिद्विशेषाः प्रतिपादिता ग्राह्याः । एवं भगवत्प्रतिष्ठादिष्वपि तत्रैतदानुपूर्व्या एव कथनेऽपि मध्ये मध्ये बहवो विशेषाः प्रति- पादिता द्रष्टव्याः ॥ २६०-२८७ ॥ अब प्रासाद के ऊपर कुम्भ स्थापन का विधान कहते हैं—पूर्व में शिला पर रखा हुआ कलश अथवा धातु निर्मित कुम्भ द्विगोलक मान में, इन सभी वस्तुओं को, मन्त्र बिम्ब के साथ शुभ मुहूर्त युक्त पाँचवे दिन उक्त लक्षण युक्त यागमण्डप में प्रवेश करे । सर्वोपकरणान्वित उक्त सभी वस्तुओं का विधान सहित अधिवासन करे । उन दोनों का कलश और बिम्ब यथाविधि स्नान करावे । उस हृदादि से संयुक्त कुम्भ में बिम्ब को सन्निविष्ट करे । स्वच्छ अर्घ्य पुष्प देकर वस्त्र आभरण एवं पुष्प से विभूषित करे । फिर मूर्तियों के साथ प्रासाद के ऊपरी भाग पर आरोहण करे । वहाँ उनको आसन देवे, प्रक्षालन करे, बीज विन्यास करे