सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 74, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वितीयः परिच्छेदः १५
द्वाभ्याम् । अत्र वैभवीयेविवेकिनामित्यत्र अविवेकिनामिति पदच्छेदः । नह्यत्र विवेक- रहितैरर्चनीयत्वोक्त्या विभवभेदानामपकर्षः शङ्कनीयः, अपि तु सौलभ्यातिशयेन उत्कर्ष एव सिद्ध्यति । इत्थमेवोपबृंहितं लक्ष्मीतन्त्रेऽपि— सुसिद्धयोगतत्त्वानाम्धिकारः परात्मनि । व्यामिश्रयागयुक्तानां मध्यानां व्यूहभावने ॥ वैभवीयादिरूपेषु विवेकविधुरात्मनाम् । अहन्ताममतातर्त्तानां भक्तानां परमेश्वरे ॥ अधिकारस्य वैषम्यं भक्तानामनुदृश्य सः । भजते विविधं रूपं परव्यूहादिशब्दितम् ॥ (१९।४८-५१) इति ॥ १०-१२ ॥ इस वैभवीय चतुर्व्यूहरूप क्रियाक्रम में अहन्ता एवं ममता में ग्रस्त अपने- अपने वर्णाश्रम क्रम में निरत कर्म, वाणी और मन से परमेश्वर में भक्ति रखने वाले विवेकरहित साधकों का भी समन्त्रक अधिकार है ॥ १०-१२ ॥ एवं सम्प्रतिपन्नानां मन्त्रपूर्वं यथास्थितम् ॥ १२ ॥ विधानमेकमूर्तीयं समाकर्णय साम्प्रतम् । एवं स्वस्वाधिकारानुरोधेन सम्प्रतिपन्नानां हिततमं साक्षात् परस्यार्चनविधानमादौ शृणुष्वेत्याह—एवमिति ॥ १२-१३ ॥ यदि दीक्षा ग्रहण किया हो, तब इस अर्चन में चारों वर्णों का यथाक्रम अधिकार है । इस प्रकार अपने-अपने अधिकार से सम्प्रतिपन्न भक्तों के लिए हिततम एक मूर्तीय परब्रह्म के अर्चन का विधान सर्वप्रथम सुनिये ॥ १२-१३ ॥ प्रशस्ते विजने गुप्ते गन्धलिप्ते धरातले ॥ १३ ॥ सुधूपितेऽर्घ्यपुष्पाढ्ये वर्णचक्रं प्रसाध्य च । तन्मन्त्रोद्धारार्थं चक्ररचनामाह—प्रशस्त इति ॥ १३-१४ ॥ यस्मिन् प्रतिष्ठितं विश्वमाब्रह्मभुवनान्तिकम् ॥ १४ ॥ येनोदितेन जगतः प्रभवः समनन्तरम् । स्वात्मन्युपरते यस्मिन् प्रलयः सम्प्रजायते ॥ १५ ॥ प्रेरकं चन्द्रसूर्याभ्यां सबाह्याभ्यन्तरं तु यत् । 'मन्त्राणां जननी साक्षान्मम शब्दमयी तनुः' (लक्ष्मी. २३।११) इति वर्णचक्रस्य साक्षाद् भगवच्छरीरकत्वात् तस्य निखिलजगदाधारत्वं सृष्ट्यादिहेतुत्वं चाह—यस्मि- न्निति द्वाभ्याम् ॥ १४-१६ ॥ अब मन्त्रोद्धार के लिये चक्ररचना का प्रकार कहते हैं—प्रशस्त, सुधूपित, विजन, सुगुप्त, गन्धलिप्त एवं अर्घ्यपुष्पों से समृद्ध धरातल में द्वादशारचक्र निर्माण