भारतकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 88, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 88

द्वितीयः परिच्छेदः २९ चतुश्चक्रे नवद्वारे देहे देवगृहे पुरा । कण्ठकूपधरास्रूढं हृत्पद्मं यदधोमुखम् ॥ ६१ ॥ तत्कर्णिकावनेर्मध्ये रूढमूर्ध्वमुखं तु यत् । शब्दव्यक्तिस्तदूर्ध्वं तु स्थिताकेन्द्वग्निलक्षणा ॥ ६२ ॥ स्वहृदये भगवदभिव्यक्तिस्थाननिरूपणार्थं प्रथमतः शब्दब्रह्मावस्थानमाह—चतु- श्चक्र इति द्वाभ्याम् । कण्ठकूपधरास्रूढं = गलकूपस्थलसमुत्पन्नमधोमुखं यद् हृत्पद्मं तत् कर्णिकावनेर्मध्ये रूढं समुत्पन्नं यद् हृत्पद्ममित्यनुषज्यते । तदूर्ध्वं तत्कमलद्वय- सम्पुटमध्ये अधः = कमलोपरीत्यर्थः । अर्केन्द्वग्निलक्षणा = ज्योतिः स्वरूपा शब्द- व्यक्तिः = शब्दब्रह्म स्थिता वर्तत इत्यर्थः ॥ ६१–६२ ॥ इस प्रकार आधार, नाभि, हृदय एवं कण्ठ में होने वाले चार चक्रों वाले, नव- द्वारों वाले, देवगृहात्मक स्वशरीर के कण्ठ कूपधरा में उत्पन्न अधोमुख हृत्पद्म स्थित है। उसकी कर्णिका में उत्पन्न ऊर्ध्वमुख दो कमलों के सम्पुट के मध्य में स्थित अधः कमल के ऊपर सूर्यचन्द्राग्नि लक्षण ज्योतिः स्वरूप शब्दब्रह्म विराजित है ॥६१-६२॥ त्रिदीप्तिभास्वरा नाडी त्वव्यक्तध्वनिविग्रहा । व्यक्तं चक्रत्रयस्योर्ध्वे वर्तते या महामते ॥ ६३ ॥ निस्स्रुता ब्रह्मरन्ध्रेण गता सूर्यपथात् परम् । वायुद्वारेण पातालं भित्वा याता सुगोचरम् ॥ ६४ ॥ सङ्कल्पविषयः सर्वः सम्बन्धः प्रतितिष्ठति । सूत्रे मणिगणो यद्वन्मध्यनाडी ह्यतः स्मृता ॥ ६५ ॥ लक्ष्यस्थाने तु पूर्वोक्ते तस्यामभ्यन्तरे तु वै । सम्पुटे शशिसूर्याख्ये निमेषोन्मेषलक्षणे ॥ ६६ ॥ तत्रार्कं चाब्जमालम्ब्य परा वाग्भ्रमरी स्थिता । या सर्वमन्त्रजननी शक्तिः शान्तात्मनो विभोः ॥ ६७ ॥ नदन्ती वर्णजं नादं शब्दब्रह्मेति यत् स्मृतम् । अकारपूर्वो हान्तश्च धारासन्तानरूपधृक् ॥ ६८ ॥ एवं संग्रहेण शब्दब्रह्मावस्थानमुक्त्वा पुनः सुषुम्नानाडीस्वरूपकथनपूर्वकं तदेव विशदयति—त्रिदी(प्ती)ति षड्भिः । अस्या त्रिदीप्तिभास्वरत्वं तेजस्त्रयात्मकशब्द- ब्रह्माधारत्वात् । अव्यक्तध्वनिविग्रहा अव्यक्तध्वनिः शब्दब्रह्म— शब्दब्रह्मस्वरूपेण स्वशक्त्या स्वयमेव हि । मुक्तयेऽखिलजीवानामुदेति परमेश्वरात् ॥ तदव्यक्ताक्षरं विद्धि तन्त्रीशब्दो यथा कलः । (२०।७-८) इति लक्ष्मीतन्त्रोक्तेः, स विग्रहो यस्या तथोक्ता । चक्रत्रयस्योर्ध्व आधारनाभि-