शिशुपालवधम् (महाकवि माघ - सान्वय हिन्दी टीका सहित)
Shishupalavadham of Magha Hindi
महाकवि माघ द्वारा
स्रोत: Shishupalavadham with Sanskrit Shlokas & Hindi Anvaya Commentary (उद्गम)
शिशुपालवधे प्रथमः सर्गः
✡ यहाँ पर महर्षि नारद द्वारा रावण के स्वर्ग का लुण्ठन करने का वर्णन किया जा रहा है—
पुरीमवस्कन्द लुनीहि नन्दनं
मुषाण रत्नानि हराऽमराङ्गनाः ।
विगृह्य चक्रे नमुचिद्विषा बली¹
य इत्थमस्वास्थ्यमहर्दिवं² दिवः ॥ ५१ ॥
✡ अब नारदजी समर में इन्द्र के भागने का वर्णन कर रहे हैं—
सलील-यातानि न भर्तुरभ्रमोर्
न चित्रमुच्चैःश्रवसः पदक्रमम् ।
अनुद्रुतः संयति येन केवलं
बलस्य शत्रुः प्रशंस शीघ्रताम् ॥ ५२ ॥
✡ रावण से भयभीत होकर इन्द्र ने सुमेरु पर्वत की शरण ली। 'कौशिक' शब्द के श्लेष से उनके समययापन का वर्णन किया जा रहा है—
अशक्नुवन् सोढुमधीरलोचनः
सहस्ररश्मेरिव यस्य दर्शनम् ।
प्रविश्य हेमाद्रिगुहागृहान्तरं
निनाय बिभ्यद्दिवसानि कौशिकः ॥ ५३ ॥
✡ प्रस्तुत श्लोक में रावण के कण्ठच्छेद में भगवान् विष्णु के चक्र की भी विफलता वर्णित है—
बृहच्छिलानिष्ठुरकण्ठघट्टनाद्
विकीर्णलोलाग्निकणं सुरद्विषः³ ।
जगत्प्रभोरप्रसहिष्णु वैष्णवं
न चक्रमस्याक्रमताधिकन्धरम् ॥ ५४ ॥
✡ अब रावण द्वारा धनाधिपति कुबेर को प्रकम्पित करने का वर्णन किया जा रहा है—
विभिन्नशङ्खः कलुषीभवन्मुहुर्
मदेन दन्तीव मनुष्यधर्मणः ।
निरस्तगाम्भीर्यमपास्तपुष्पकं
प्रकम्पयामास न मानसं न सः ॥ ५५ ॥
✡ अब रावण द्वारा किये गये वरुण पर विजय का वर्णन किया जा रहा है—
रणेषु तस्य प्रहिताः प्रचेतसा
सरोषहुङ्कारपराङ्मुखीकृताः ।
प्रहर्तुरेवोरगराजराज्जुवो
जवेन कण्ठं सभयाः⁴ प्रपेदिरे ॥ ५६ ॥
✡ प्रस्तुत श्लोक में रावण द्वारा यमराज पर विजय वर्णित है—
परेतभर्तुर्महिषोऽमुना धनुर्
विधातुमुत्खातविषाणमण्डलः ।
हृतेऽपि भारे महतस्त्रपाभराद्
उवाह दुःखेन भृशानतं शिरः ॥ ५७ ॥
✡ इस श्लोक में रावण कृत सूर्यविजय का वर्णन है—
स्पृशन् सशङ्कः समये शुचावपि
स्थितः कराग्रैरसमग्रपातिभिः ।
अघर्मघर्मोदकबिन्दुमौक्तिकैर्
अलञ्चकारायस्य वधूरहस्करः ॥ ५८ ॥
✡ प्रस्तुत श्लोक में नारद जी वर्णन कर रहे हैं कि चन्द्रमा भी रावण की सेवा में रहता था—
कलासमग्रेण गृहानमुञ्चता
मनस्विनीरुत्कयितुं पटीयसा ।
विलासिनस्तस्य वितन्वता रतिं
न नर्मसाचिव्यमकारि नेन्दुना ॥ ५९ ॥
✡ रावण द्वारा गणेश जी के दन्तोत्पाटन का वर्णन किया गया है—
विदग्धलीलोचितदन्तपत्रिका
विधित्सया⁵ नूनमनेन मानिना ।
न जातु वैनायकमेकमुद्धृतं
विषाणमद्यापि पुनः प्ररोहति ॥ ६० ॥
✡ वायु ने भी रावण की अधीनता स्वीकार कर ली थी —
निशान्तनारीपरिधानधूनन-
स्फुटागसाऽप्यूरुषु लोलचक्षुषः ।
प्रियेण तस्यानपराधबाधिताः
प्रकम्पनेना⁶नुचकम्पिरे सुराः ॥ ६१ ॥
¹ 'वशी' इति पाठान्तरम् ।
² 'महर्निशं' इति पाठान्तरम् ।
³ 'सुरद्विषाम्' इति पाठान्तरम् ।
⁴ 'सभयं' इति पाठान्तरम् ।
⁵ 'चिकीर्षया' इति पाठान्तरम् ।
⁶ 'प्रभञ्जनेना' इति पाठान्तरम् ।
पृष्ठम्-: ०६
शिशुपालवधे प्रथमः सर्गः
✡ इस श्लोक में रावण द्वारा अग्निपराजय वर्णित है—
तिरस्कृतस्तस्य जनाभिभाविना
मुहुर्महिम्ना महसां महीयसाम्।
बभारबाष्पैर्द्विगुणीकृतं तनुस्
तनूनपाद्धूमवितानमाधिजैः ॥ ६२॥
✡ अब रावणकृत नागलोक आदि पर विजय का वर्णन किया जाता है—
१परस्य मर्माविधमुज्झतां निजं
द्विजिह्वतादोषमजिह्मगामिभिः।
तमिद्धमाराधयितुं सकर्णकैः
कुलैर्न भेजे फणिनां भुजङ्गता ॥ ६३॥
✡ रावण के हाथियों द्वारा दिग्गजों को जीतने का वर्णन किया गया है—
तदीयमातङ्गघटाविघट्टितैः
कटस्थलप्रोषितदानवारिभिः।
गृहीतदिक्कैरपुनर्निवर्तिभिश्
चिराय२ याथार्थ्यमलम्भि दिग्गजैः ॥ ६४॥
✡ प्रस्तुत श्लोक में रावण द्वारा बन्दी बनाई गई सुराङ्गनाओं के साथ किए गए विलास का वर्णन है—
३अभीक्ष्णमुष्णैरपि तस्य सोष्मणः
सुरेन्द्रवन्दी४श्वसितानिलैर्यथा।
सचन्दनाम्भः कणकोमलैस्तथा
वपुर्जलाई्रापवनैर्न निर्ववौ ॥ ६५॥
✡ रावण ने अपने तेज से षट् ऋतुओं को भी वश में कर रखा था। वे सब गृहस्थ के सदस्य के समान मिलकर रावण की सेवा में संलग्न रहती थीं—
५तपेन वर्षाः शरदा हिमागमो
वसन्तलक्ष्म्या शिशिर समेत्य च।
प्रसूनक्लृप्तिं दधतः सदर्तवः
पुरेऽस्य वास्तव्यकुटम्बितां ययुः६ ॥ ६६॥
✡ अब दो श्लोकों में नारदजी भगवान् श्रीकृष्ण से कहते हैं कि आपको अपना भावी विनाशक समझते हुए भी रावण ने जानकी को नहीं लौटाया और आपने रामावतार लेकर उसका वध किया —
अमानवं जातमजं कुले मनोः
प्रभाविनं भाविनमन्तमात्मनः।
मुमोच जानन्नपि जानकीं न यः
सदाऽभिमानैकधना हि मानिनः ॥ ६७॥
स्मरत्यदो७ दाशरथिर्भवन्भवान्
अमुं वनान्ताद्धनितापहारिणम्।
पयोधिमाबद्ध८चलज्जलाविलं
विलङ्घ्य लङ्कां निकषा हनिष्यति ॥ ६८॥
✡ वही रावण शिशुपाल के रूप में उत्पन्न हुआ है—
अथोपपत्तिं छलनापरोऽपराम्
अवाप्य शैलूष इवैष भूमिकाम्।
तिरोहितात्मा शिशुपालसञ्ज्ञया
प्रतीयते सम्प्रति सोऽप्यसः परैः ॥ ६९॥
✡ अब तीन श्लोकों में उस शिशुपाल की दुर्जनता का वर्णन किया जा रहा है—
स बाल आसीद्वपुषा चतुर्भुजो
मुखेन पूर्णेन्दुनिभ९स्त्रिलोचनः।
युवा कराक्रान्तमहीभृदुच्चकैर्
असंशयं सम्प्रति तेजसा रविः ॥ ७०॥
✡ किसी देवाराधना के बिना ही शिशुपाल ने अपनी शक्ति से सुरासुरों को अपने अधीन कर लिया था—
स्वयं विधाता सुरदैत्यरक्षसाम्
अनुग्रहवग्रहयोर्१० यदृच्छया।
दशाननादीनभिराद्धदेवता
वितीर्णवीर्यातिशयान् हसत्यसौ ॥ ७१॥
पाद-टिप्पणी (Footnotes)
| वाम पाद-टिप्पणी | दक्षिण पाद-टिप्पणी |
|---|---|
| १ क्वचित्संस्करणेषु पद्यमिदं 'तदीयमातङ्ग.....(६४) इत्यस्मात् परं दृश्यते। | ५ पद्यमिदं पञ्चषष्टितमस्य (६५) 'अभीक्ष्ण..' इति पद्यस्थाने केषुचित्संस्करणेषूपलभ्यते। |
| २ 'चिरस्य' इति पाठान्तरम् । | ६ 'दधुः' इति पाठान्तरम् । |
| ३ पद्यमिदं षट्षष्टितमस्य (६६) 'तपेन..' इति पद्यस्थाने केषुचित्संस्करणेषूपलभ्यते । | ७ 'स्मरस्यदो' इति पाठान्तरम्। |
| ४ 'बन्दी' इति पाठान्तरम्। | ८ 'विद्ध' इति पाठान्तरम् । |
| ९ 'रुचि' इति पाठान्तरम् । | |
| १० 'ग्रहापग्रहयोर्' इति पाठान्तरम् । |
पृष्ठम्-: ०७
शिशुपालवधे प्रथमः सर्गः
✡ कवि शिशुपाल के द्वारा जगत् के उत्पीड़न का वर्णन कर रहा है— बलावलेपादधुनापि पूर्ववत् प्रबाध्यते तेन जगज्जिगीषुणा । सतीव योषित्प्रकृतिः सुनिश्चला¹ पुमांसमभ्येति² भवान्तरेष्वपि ॥ ७२ ॥
✡ नारदजी भगवान् श्रीकृष्ण से कह रहे हैं कि इस परिस्थिति में शिशुपाल का वध करना आपका कर्तव्य है— तदेनमु³ल्लङ्घितशासनं विधेर् विधेहि कीनाशनिकेतना⁴तिथिम् । शुभेतराचारविपक्त्रिमापदो निपातनीया⁵ हि सतामसाधवः ॥ ७३ ॥
✡ नारदजी शिशुपाल का वध करके इन्द्र को आनन्दित करने की प्रार्थना श्रीकृष्ण से करते हैं— हृदयमरिबधोदयादुढूढ-⁶ द्रढिम दधातु पुनः पुरन्दरस्य । घनपुलकपुलोमजाकुचाग्र- द्रुतपरिरम्भनिपीडनक्षमत्वम् ॥ ७४॥
✡ जब महर्षि नारद इस प्रकार इन्द्र का सन्देश कह कर स्वर्ग को प्रस्थान कर गये तब श्रीकृष्ण ने शिशुपाल के प्रति क्रोध किया जिसका वर्णन कवि कर रहा है— ओमित्युक्तवतोऽथ शार्ङ्गिण इति व्याहृत्य वाचं नभस् तस्मिन्नुत्पतिते पुरः सुरमुना- विन्दोः श्रियं बिभ्रति । शत्रूणामनिशं⁷ विनाशपिशुनः क्रुद्धस्य चैद्यं प्रति⁸ व्योम्नीव भृकुटिच्छलेन वदने केतुश्चकारास्पदम् ॥ ७५ ॥
इति श्रीमाघभट्टविरचिते शिशुपालवधमहा⁹काव्ये कृष्णनारदसम्भाषणं¹⁰ नाम प्रथमः सर्गः ॥
¹ ‘सुनिश्चिता’ इति पाठान्तरम् ।
² ‘पुमांसमन्वेति’ इति पाठान्तरम् ।
³ ‘तमेवमु-’ इति पाठान्तरम् ।
⁴ ‘निवेशना’ इति पाठान्तरम् ।
⁵ ‘विपादनीया’ इति पाठान्तरम् ।
⁶ ‘दुपोढ’, ‘दवाप्त’ इति वा पाठान्तरौ।
⁷ ‘शत्रूणां नितराम्’ इति पाठान्तरम् ।
⁸ ‘कर्तुं/कर्तुमर्ति संयति’, ‘कर्तुं/कर्तुमर्ति संयुगे’ इति च पाठान्तरौ ।
९ क्वचित्संस्करणेषु ‘महा’ इति नास्ति।
१० ‘नारदागमनविसर्जनो’ इति पाठान्तरम् ।
पृष्ठम्:- ०८