शिवदृष्टि (सोमानन्दनाथ - उत्पलदेवाचार्य वृत्ति सहित काश्मीर प्रत्यभिज्ञा मूल दर्शन सटीक)

आ०-४ ] उत्पलदेवकृतवृत्त्योपेता ११५ तस्यापि व्यवहारस्य किं चिदुद्गमात् शिवावाप्तिः शिवरूपते- ष्यते अनायासागतस्य शिवतेत्यर्थः । एवं चेत् कथमस्य व्यवहारस्याप्य- सत्यतोक्ता, सत्य एवायमेवं सति स्यादित्यर्थः । सत्यं, किं तु व्यव- हारतयैवाध्यस्य व्यवहारस्य सत्यत्वं, न तु निबन्धनात् निबन्धनत्वा- त्प्ररूढत्वादित्यर्थः ॥ विकल्पादेः¹ सनुत्पत्तिः सत एव प्रजायते ॥ १३ ॥ नाभाष्य व्यवहारार्थमेवं वास्त्विति निश्चितम् । तथैवास्तु शिवावस्था केनासौ विनिवारिता ॥ १४ ॥ न विकल्पादेः² स्वतन्त्रात् रजतादिज्ञानाच्च निबद्धत्वेन सत एवार्थस्योत्पत्तिः संपद्यते । किं तर्हि, तथाभाष्य संकेत्य व्यवहारार्थमेवं कूटदीनारैः क्रयोऽस्तु, अद्यारभ्य कालगणनायामयं संवत्सरः संवत्सरा- रम्भो वास्त्विति । निश्चितं निश्चयः । अथवा एवं वस्त्वपि सत्यमपि कालादीति निश्चितव्यवहारार्थम् । तस्य च तथैवास्तु शिवत्वेनावस्थितिः, केन विनिवारिता चिदुद्गमात् शिवत्वलक्षणयोगात् । विकल्पस्य व्यव- हारस्य सत्यत्वासत्यत्वपक्षभेदे प्राक् निमित्तमुक्तं यत्प्रकाशमानस्य सत्यत्वे, सत्यत्वमेव । चिद्भेदाख्यातिमयत्वादसत्यत्वमिति³ एवं च सर्वत्रैव न विस्मरणीयम् ॥ मिथ्यात्वं⁴ क्रियते कस्य किं काले यन्न तद्भवेत् । काल एव स न भवेदिति चेन्नैव कुत्रचित् ॥ १५ ॥ १ अथेदानीं यतौ न कथंचनापि व्यवहारेण कस्यापि सत्यत्व- मस्ति, ततो यथा विकल्पादौ सत एव नोत्पत्तिः । अथ चासतोऽपि प्रकाशबलेन व्यवस्थितत्वासत्त्वमभ्युपेयते तथैव संकेत्यादिव्यवहारार्थमेव कूटदीनारैर्व्यवहारेऽपि प्रकाशबलेन व्यवस्थापितत्वात् सत्त्वं, यथैव वस्तुतत्त्वमनपेक्ष्यापि कालादिकल्पनाव्यवहारस्तत्तत्प्रमातृकल्पितस्तथा यद्यस्ति तथास्तु इत्याह विकल्पादेरिति । २ यथा विकल्पादेः स्वतन्त्रा- ज्ञानाद्रजतादिज्ञानाच्चासतोऽप्यर्थस्य सत्यत्वमेवाभ्युपगतं तथासत्य- स्यापि कूटदीनारादिव्यवहारस्य कालादिव्यवहारस्य च स्थितत्वात्कथं न सत्यतेति । ३ चिद्भेदाख्यातिमयत्वेन न कथञ्चनापि सत्यत्व- मित्यर्थः । ४ तदेवं व्यवहारसत्यत्वेन न कथंचन सम्यक्त्वमिथ्यात्व-