शिवदृष्टि (सोमानन्दनाथ - उत्पलदेवाचार्य वृत्ति सहित काश्मीर प्रत्यभिज्ञा मूल दर्शन सटीक)

४४ शिवदृष्टिः [ आ०-२ भावभेदसिद्धयन्यथानुपपत्त्या तथात्वेनाविद्या१ यदि लक्षिता अनुमितेत्यर्थः । एवं तर्हि लक्षितैव, तत्किमित्यलक्षितत्वमुच्यतेऽस्या अवाच्यत्वं वा ॥ एवमपि२ न सिद्ध्येत्याह-- न चानुमानमिष्टं तेऽप्यवस्थेत्यादिदूषणात् ॥ ३३ ॥ न चापि भवतोऽनुमानं सम्यग्ज्ञानमिष्टम्-- 'अवस्थादेशकालानां भेदाद्भिन्नासु शक्तिषु । भावानामनुमानेन प्रसिद्धिरतिदुर्लभा ॥' ( वाक्य प० १ । ३२ ) इति, 'हस्तस्पर्शादिवान्धेन विषमे पथि धावता । अनुमानप्रधानेन विनिपातो न दुर्लभः ॥' ( १।४२ ) इति चान्यच्च वदतः । नहि वस्तुव्यवस्थापने शक्ततायां प्रत्यक्षात् न्यूनता तस्य स्यात्, अशक्ततायां तु अप्रामाण्यमेव ॥ ३३ ॥ १ तत्कारणतया । २ एवमनुमानकल्पनायामपि । ननु चास्तु तस्याः कार्यावस्थायां लक्षितत्वं यतो भावभेदानुपपत्त्यैव तत् कल्पितं, कारणा- वस्थायां च तस्यां अलक्षितत्वमेवेति सिद्धेऽपि तत्रालक्षितत्वे पूर्वोक्तमेव दूषणं, लक्षितत्वेऽवाच्यत्वहानिरिति, यत्पुनरलक्षितलक्षितत्वं नामानुमान- कल्पितं, तत्र-- 'अर्थवत्त्वं न चेज्जातं मुख्यैर्यस्य प्रयोजनैः । तस्यानुषङ्गिकेष्वाशा कुशकाशावलम्बनम् ॥' इति नयेनानुभानस्यैव भवन्मतेऽनुपपत्तिता, येनार्धजरतीयन्यायेन लक्षिता- लक्षितत्वं सिद्ध्येदित्याह--एवमपीति । 'बहुकृत्वोऽपि वस्त्वात्मा तथैति परिनिश्चितः । देशकालादिभेदेन दृश्यते पुनरन्यथा ॥' तथा 'ये तु प्रत्यक्षतो विश्वं पश्यन्ति हि मवादृशाः । किं दिव्यचक्षुषां तेषामनुमानप्रयोजनम् ॥'