शिवदृष्टि (सोमानन्दनाथ - उत्पलदेवाचार्य वृत्ति सहित काश्मीर प्रत्यभिज्ञा मूल दर्शन सटीक)

आ०-२ ] उत्पलदेवकृतवृत्त्योपेता ४५ सत्या वा स्यादसत्या वा न मध्यायाः१ समन्वयः । विद्या२ न भवतीत्येवं तत्तुल्या काचिदापतेत् ॥ ३४ ॥ सत्यैव यदि विद्यानामभावस्तर्हि३ शून्यता । शून्यया बाध्यते चित्रं पश्यन्ती दर्शनात्मिका । ३५ ॥ सत्या सति सत्ये साधुः सती वा स्यादविद्या, असत्या तद्विपरीता वेत्यर्थः । न मध्यायाः संभवः सदासतोः परस्पराभावरूपत्वान् न तृतीय- राशिसंभवो यतः । तथा हि इयमविद्या विद्या न भवति,-इत्येवं विद्यापर्यु- दासेन४ समस्तविश्वात्मतया प्रथमाना न प्रतिषेधमात्ररूपा, अतश्च विद्या- सदृशी काचिद्विश्वात्मिका स्यादविद्या सत्यैव, अतश्च नानिर्वाच्यत्वं, नाप्यद्वयम् । विद्यानां सम्यग्ज्ञानानामभावः प्रसज्यप्रतिषेधोऽपि५ यद्यविद्या, तत् सा शून्यता निवृत्तिमात्रं न किञ्चिदिति यावत् । ततश्च शून्यया नीरूपया पश्यन्ती नाम सम्यग्ज्ञानात्मकः पक्षो बाध्यते इति चित्रम् । सम्यग्दर्शन- १ मध्याया इति--सदसदुभयात्मिकायाः-- ‘असत्त्वे च निषिद्धेऽस्याः सत्त्वमेव बलाद्द्भवेत् । सदसद्व्यतिरिक्तो हि राशिरत्यन्तदुर्लभः ॥’ इति । २ सत्या वासत्या वा इति पक्षद्वयामाशङ्क्य निरस्यति विद्या नेत्यादिना सत्यतापक्षं, यदीत्यादिनासत्यतापक्षम् । ३ प्रतिषेधपक्षमाश्रित्याह-तर्हीति । ४ 'प्राधान्यं तु विधेर्यत्र प्रतिषेधेऽप्रधानता । पर्युदासः स विज्ञेयः क्रिया सह यत्र नञ् ॥' इति पर्युदासलक्षणम् । तथाचान्यत्र ‘नञ्युक्तं यत्, तदन्यस्मिंस्तत्सदृशे संघटते’ यथा-अब्राह्मणमानयेति वाक्ये ब्राह्मणसदृशस्तत्तुल्योदरपाणिपाद- नयन एवानीयते, नाश्वो न वा गर्दभ इति । ५ प्रतिषेधमात्रप्रधानः प्रसज्यप्रतिषेधः । तथाचोक्तं-- ‘अप्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिषेधे प्रधानता । प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ यत्रोत्तरपदेन नञ् ॥’ इति । तथा-अश्राद्धभोजी ब्राह्मणः श्राद्धे न भुङ्क्ते इत्यर्थः । उक्तं च वृद्धैः ‘अभावे स्वल्पभावे च सादृश्ये च विपर्यये । कुत्सायामपि नञ् ज्ञेयो रिष्टादौ च शुभोक्तिषु ॥’ इति ।