शिवदृष्टि (सोमानन्दनाथ - उत्पलदेवाचार्य वृत्ति सहित काश्मीर प्रत्यभिज्ञा मूल दर्शन सटीक)

५२ शिवदृष्टिः [ आ०-२ भविष्यन्तं¹ वर्तमानं कथं पश्यन्त्यनागतम् ॥ ४७ ॥ अन्यदिग्देशगेनान्यदिग्देशे सत्यदर्शनम् । योग्यदेशस्थवर्तमानार्थानुभवितृत्वेन तावत् सर्वप्रमातॄणां स्वा- त्मन्यनुभवः । तत्र भविष्यन्तमर्थं तदनागतमप्राप्तमेव कथं वर्तमानं वर्तमानत्वे पश्यन्ती स्यात् सम्यग्रूपेत्यर्थः । तथा अन्ययोग्यदेशस्थितेऽ- न्ययोग्यदेशस्थेन सत्यदर्शनं सम्यग्दर्शनरूपा पश्यन्तीत्यर्थः³ । तथान्य- दिग्देशकालगतेन ज्ञानेनान्यदिक्कालगते सति विद्यमानेऽर्थे न दर्शनम् । ततश्च कथं वर्तमानं योग्यदेशस्थमेव पश्यन्ती भविष्यन्तमनागतमसंप्राप्त- मन्यदेशस्थितं च पश्यन्ती स्यात् । सर्वदर्शिनी चेष्यते सा, देशकालावत्र⁴ परस्परोपलक्षणे ॥ अथ⁵ साधारणं ज्ञानं तादृक्किंचन⁶ पश्यति ॥ ४८ ॥ तथापि⁷ तद्विभेदेन भेदता तदभेदतः । न किंचन गृहीतं स्यात्तथान्या संहृतक्रमा ॥ ४९ ॥ १ इदानीं यत्पूर्वमुक्तं— 'वर्तमानसमारूढा क्रिया पश्यन्त्युदाहृता ॥ ' इति, तत् समर्थयति । तथा यदुक्तं स्वस्वरूपादिग्रहणे कथं निर्विभागेति यतो भविष्यन्तमेवार्थं वर्तमानत्वेन गृह्णाति, ततश्च दृश्यस्य स्वरूपाद्युत्तीर्णत्वेनैव भासनात्तल्लग्नत्वाच्च न सविभागत्वं नापि मिथ्याज्ञानवत्त्वमिति दोषद्वय- रहितं पश्यन्तीस्वरूपं सेत्स्यति, अलमनेन मिथ्यामिथ्यात्वकथनेनेति यदुच्यते तदपि निर्दलयति भविष्यन्तमित्यादिना २ अप्राप्तस्य वर्तमानत्वे दर्शनं भ्रान्तिरित्यर्थः । ३ नेति पदमत्रापि योज्यम् । ४ तेन भविष्यन्तं वर्तमान- मित्यत्र कालनिर्देशोऽपि तथैव देशोऽपि बोध्यः । अन्यदिग्देशग इत्यत्र देशनिर्देशे च कालनिर्देशोऽपित्यर्थः । ५ अत्राह विशेषज्ञानं हीदं यदत्र भविष्यदादि- कालव्यपदेशः, पश्यन्ती तु सामान्यरूपा, न तत्र भविष्यदादिव्यपदेशोऽपि संभवतीत्यकालकलितत्वान्न सत्यदर्शनमज्ञातपराशयस्योन्मत्तभाषणमित्या- शङ्क्याह अथ साधारणमिति । ६ अत्र यत्तच्छब्दयोरध्याहारः, यदीदृशं ज्ञानं तदेव पश्यतीति । ७ नीलपीतादिविशेषरहितं नियमरहितं सर्वव्यापकं ज्ञान- मित्यस्मिन्नपि पक्षे दोषोद्भावनं करोति तथापीत्यादिना । एतद्धि सत्यमेव साधारणं ज्ञानमस्तीति, तथापि दृश्यमत्र विशिष्टमेवेत्याह तथापीति ।