श्वेताश्वतरोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)
Shvetashvatara Upanishad with Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)
पृष्ठ 220, कुल 276 में से
संदर्भ में पढ़ें२०६ श्वेताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय ५ ಌಌಌಌಌಌಌಌಌಌಌಌಌಌಌಌ सांख्यानां कपिलो देवो ज्ञानयोगियोंमें कपिलदेव हो और रुद्रोंमें रुद्राणामसि शङ्करः॥” महादेव हो” इत्यादि पुराणवचनोंमें इति परमर्षिः प्रसिद्धः । कपिल नामसे महर्षि कपिल ही “ततस्तदानीं तु भुवनमस्मि- प्रसिद्ध हैं। न्प्रवर्तते कपिलं कवीनाम् । स अथवा “ततस्तदानीं तु भुवनम- षोडशास्रो पुरुषश्च विष्णोर्विराज- स्मिन् प्रवर्तते कपिलं कवीनाम् । स मानं तमसः परस्तात्” इति श्रूयते षोडशास्रः पुरुषश्च विष्णोर्विराजमानं मुण्डकोपनिषदि । स एव वा तमसः परस्तात् ।” इस मुण्डको- कपिलः प्रसिद्धोऽग्रे सृष्टिकाले । पनिषद्की श्रुतिके अनुसार वह यो ज्ञानैर्धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यैर्बिभर्ति हिरण्यगर्भ ही पूर्वकालमें सृष्टिके बभार जायमानं च पश्येदपश्य- समय ‘कपिल’ नामसे प्रसिद्ध हुआ दित्यर्थः ॥ २ ॥ जिसे परमात्माने अपने ज्ञानोंसे-- धर्म, ज्ञान, वैराग्य और ऐश्वर्योंसे युक्त किया और उत्पन्न होते देखा ॥२॥ ───००:०:००─── किञ्च— तथा— एकैकं जालं बहुधा विकुर्व- न्नस्मिन्क्षेत्रे संहरत्येष देवः । भूयः सृष्ट्वा पतयस्तथेशः सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा ॥ ३ ॥ इस संसारक्षेत्रमें यह देव [ सृष्टिके समय ] एक-एक जालको* अनेक प्रकारसे विकृत कर [ अन्तमें ] संहार करता है; तथा यह महात्मा १. यह श्रुति मुण्डकोपनिषद्में नहीं मिलती, अन्यत्र भी उसका पता नहीं चलता । श्रुतिका पाठ भी शुद्ध नहीं जान पड़ता । परम्परासे जैसा पाठ मिला वैसा ही रहने दिया है और अर्थसंगति न लगनेके कारण उसका अनुवाद नहीं किया गया है ।
- 'जाल' शब्दके अर्थ टीकाकारोंने भिन्न-भिन्न प्रकारसे किये हैं । भगवान्