भारतकोश
सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary

भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा

DevanagariHindipublished723 पृष्ठ

पृष्ठ 232, कुल 723 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 232

१३० गोलाध्याये उदयमान × सू० की स्पष्टागति का = ———————————————————————— = रविगतिकलोत्पन्न काल । १८०० अतः नक्षत्रोदय के अनन्तर ‘‘का’’ संज्ञक समय में अर्थात् ६० घटी + ‘‘का’’ = में पूर्व दिन सम्बन्धी सूर्योदय के अनन्तर द्वितीय दिन सम्बन्धी सूर्योदय होगा इसी का नाम रवि का स्पष्ट सावन दिन होता है । इस प्रकार रवि प्रतिदिन की दैनन्दिनी अपनी गति से भचक्र में चल कर १ वर्ष में अपनी जगह पर १ भगण पूरा कर आवेगा और पुनः उक्त उस नक्षत्र के साथ संयोग करेगा जबकि उस समय नक्षत्र की भगण संख्या = ३६० होगी, तो ३६० - १ = ३५९ ही रवि की भ्रमण संख्या होगी क्योंकि सूर्य अपनी गति से पूर्व को चलते हुये १ वर्ष में १ भगण का पूर्ण भ्रमण करता है, तो नक्षत्र-भगण-१, के तुल्य रवि की भ्रमण संख्या होगी । अतएव नक्षत्र भ्रमण में—१ = सूर्य सावन दिन संख्या । भभ्रम — सूर्य भगण = सूर्य सावन या नक्षत्र भगण में किसी भी ग्रह भगण को कम करने से उस ग्रह की सावन दिन संख्या होती है, उपपन्न हुआ ॥५॥६॥७॥ इदानीं वर्षमध्ये सावनसंख्यामाह— पञ्चाङ्गरामास्तिथयः खरामाः सार्धद्विरुद्राः कुदिनाद्यमब्दे । अस्यार्कमासोऽर्कलवः प्रदिष्टस्त्रिंशद्दिनः सावनमास एव ॥८॥ वा० भा०—एकस्मिन् सौरवर्षे पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशती ३६५ मिताः सावन- दिवसाः पञ्चदश १५ नाडिकाश्च त्रिंशत् ३० पलानि च सार्धानि द्वाविंशति २२। ३० विपलानि। एषामुपपत्तिमध्यगतिभाष्ये कथितैव । अस्यार्कवर्षस्य द्वादशांशो- ऽर्कमासो भवतीति युक्तम् । सावनमासस्तु सावनानां त्रिंशतैव भवति ॥८॥ मरीचिः—अथ सौरवर्षे सूर्यसावनदिनसंख्यास्वरूपमति ध्यप(भिधाय)तत्स्वरूपेण भभ्रमणसंख्यानवगमात्तत्संख्याज्ञानमशक्यमतस्तत्संख्यां निबध्नंस्तत्प्रसङ्गात्सौरमासे तत्संख्या- वगमं सावनमासस्वरूपं चेन्द्रवज्रयाऽऽह—पञ्चारामेति । सौरवर्षे पञ्चषष्ट्यधिकशतत्रयं पञ्चदश त्रिंशत्सार्धद्वाविंशतिरिति कुदिनाद्यं सूर्य- सावनदिनघटिकापलाविपलात्मकं भवति । एतदुपपत्तिर्मध्याधिकार उक्ता । न च तद्वेधोप- पत्त्याऽनियतमेतन्मतमिति वाच्यम् । प्रागुक्तकल्पसूर्यसावनदिनसंख्यातोऽनुपातेनैकवर्षे तन्नियतत्वावगमात् । वक्ष्यमाणाधिमासोपपत्त्यर्थं सौरमासे सूर्यसावनदिनादिज्ञानमाह— अस्येति । सौरवर्षसंबन्धिसावनदिनाद्यस्य द्वादशांशस्त्रिंशत्षड्विंशतिसप्तदशादिकः सावन- दिनाद्यात्मकः सौरमासः ३० । ७ । ३१ । ५२ । ३७ उक्तः । अथ प्रसङ्गाद्वक्ष्यमाणा- वगमोपपत्त्यर्थं सावनमासे दिनसंख्यामाह—त्रिंशद्दिन इति । सावनमासस्वरूपं तन्मानं त्रिंशद्दिनात्मकम् । एवकारादुक्तसौरमाससावनादधिकव्यवच्छेदः ॥८॥