भारतकोश
सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary

भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा

DevanagariHindipublished723 पृष्ठ

पृष्ठ 298, कुल 723 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 298

१९६ गोलाध्याये होता है । रवि के ऋण फल में मध्यम रव्युदय के पहिले ही स्पष्ट रवि का उदय होता है । मध्य सूर्य के क्षितिज में उदय होते समय स्पष्ट सूर्य क्षितिज के ऊपर या नीचे ऋण और धन मन्द फलों में होता है । इस लिये रविमन्द फल जनित काल के तुल्य समय में आगे या पूर्व में स्पष्ट सूर्योदय होता है । इसी का नाम भुजान्तर कर्म है । जिसकी, उपपत्ति—ग्रहगणिताध्याय में सविशेष कही गई है ॥४३॥ इदानीं छेद्यकोपसंहारेण गणकप्रज्ञां वर्णयन्नाह— ये दर्भगर्भाग्रधियोऽत्र तेषां स्याच्छेद्यकार्थः परमाणुरूपः । येऽन्ये जडाः कुण्ठधियश्च तेषां स्यादिन्द्रवज्राहतपक्षतुल्यः ॥४४॥ वा० भा०—इन्द्रवज्राहतपक्षः पर्वतस्तत्तुल्यश्छेद्यकार्थो जडानाम् । इन्द्र- वज्राछन्दश्च सूचितम् । शेषं स्पष्टम् ॥४४॥ इति श्रीभास्करोये गोलभाष्ये मिताक्षरे स्फुटगतिवासनायां छेद्यकाधिकारः । मरीचिः—ननु स्पष्टीकृतिवासनाबोधकच्छेदनिरूपणमिदं कठिनत्वाददुर्बोधमतः केषा- मप्यत्र प्रवृत्त्यसम्भवाद्व्यर्थमिदमुक्तमित्यत आह—य इति । ये गणका दर्भगर्भाग्रधियो दर्भस्य गर्भं मध्यपत्रं तस्याग्रभागस्तद्वत्तीक्ष्णा धीर्येषां ते । अतिसूक्ष्मप्रमेयज्ञाः सुबुद्धयस्तेषामत्र सिद्धान्तशिरोमणौ छेद्यकार्थश्छेद्यकविषयः परमाणु- रूपोऽतिसूक्ष्मरूपोऽल्पः सुगमतरः स्यात् । ये गणका अन्ये पूर्वभिन्ना जडा अबोध्याः कुण्ठधियो महता कष्टेनोक्तमात्रग्राहिणो नाधिकज्ञाः । चो वार्थे । तेषामयं छेद्यकार्थ इन्द्रवज्राहतपक्षतुल्यः । इन्द्रवज्रेणाऽऽहताश्छिन्नाः पक्षा यस्यासौ पर्वत इत्यर्थस्तत्तुल्य- स्तत्समः कठिनो दुरवबोधः स्यात् । इन्द्रवज्रेति च्छन्दोऽपि सूचितम् । तथा च सुबुद्धोना- मेतद्बोधात्तद्द्वारा मन्दानामप्येतद्बोधसंभवात्सर्वेषां प्रवृत्त्युपपत्तेर्न व्यर्थमेतन्निरूपणमिति भावः ॥४४॥ अथ ज्योत्पत्तिमेव प्रथमं प्रवक्ष्ये इत्यनेन यत्प्रतिज्ञातं तन्निरूपितमिति फक्कि- क्याऽऽह— इति स्पष्टीकरणवासनाछेद्यकाधिकार इति । अत्र वासणारूपः छेद्यकाधिकार इति मध्यमपदलोपी समासः ॥ दैवज्ञवर्यगणसंततसेव्यपार्श्वश्रीरङ्गनाथगणकात्मजनिर्मितेऽस्मिन् । यातं शिरोमणिमरीच्यभिधे समाप्तिं ज्योत्पत्तिभङ्गियुगलं स्फुटकर्महेतु ॥ इति श्रीसकलगणकसार्वभौमरङ्गनाथगणकात्मजविश्वरूपापरनामकमुनीश्वरग- णकविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिमरीचावुत्तराध्याये छेद्यकाध्यायः ॥