सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

ग्रहणवासना ३४७ उपपत्ति—नति दर्शन क्षेत्र देखिये— खमध्य = ख, वित्रिभ = वि, वास्तविक रवि = र, लम्बित रवि = र शेष स्पष्ट है । अनुपात से = $\frac{दृक्क्षेप\timesदृग्लम्बन ज्या}{दृग्ज्या} = नति = (१)$ लम्बन ज्या = $\frac{परं लं ज्या\timesदृ ज्या}{त्रि}$ इष्ट दृग्लम्बन ज्या (१) समीकरण में उत्थापन देने से = $\frac{दृक्क्षेप\timesपरं लंज्या\timesदृग्ज्या}{दृग्ज्या\timesत्रि}$ = $\frac{दृक्क्षेप\timesपरं लम्बन ज्या}{दृग्ज्या} = नति$ उपपन्न होती है ॥१७।१८।१९।२०॥ इदानीं स्फुटलम्बनार्थमाह— यत्र तत्र नतादर्कादधश्चन्द्रावलम्बनम् । तद्दृग्वृत्तेऽन्तरं चन्द्रभान्वोः पूर्वापरं तु तत् ॥२१॥ पूर्वापरं च याम्योदग्जातं तेनान्तरद्वयम् । अत्रापमण्डलं प्राची तत्तिर्यग्दक्षिणोत्तरा ॥२२॥ यत्पूर्वापरभावेन लम्बनाख्यं तदन्तरम् । यद्याम्योत्तरभावेन नतिसंज्ञं तदुच्यते ॥२३॥ नतिलिप्ता भुजः कर्णो दृग्लम्बनकलास्तयोः । कृत्यन्तरपदं कोटिः स्फुटलम्बनलिप्तिकाः ॥२४॥ परलम्बनलिप्ता $\frac{४८}{४६}$घ्नी त्रिज्याप्ता रविदृग्ज्यका । दृग्लम्बनकलास्ताः स्युरेवं दृक्क्षेपतो नतिः ॥२५॥ गत्यन्तरस्य तिथ्यंशः परलम्बनलिप्तिकाः $\frac{४८}{४६}$ ।