सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

अथ यन्त्राध्यायः अथ यन्त्राध्यायो व्याख्यायते। तत्राऽऽदौ तदारम्भप्रयोजनमाह— दिनगतकालावयवा ज्ञातुमशक्या यतो विना यन्त्रैः। वक्ष्ये यन्त्राणि ततः स्फुटानि संक्षेपतः कतिचित् ॥१॥ गोलो नाडीवलयं यष्टिः शङ्कुर्घटी चक्रम्। चापं तुर्यं फलकं धोरेकं पारमार्थिकं यन्त्रम् ॥२॥ वा० भा०—स्पष्टम् ॥१॥२॥ मरीचिः—अथ सिद्धान्तपदार्थोद्देशक्रमेणाऽऽलब्धोऽयं यन्त्राध्यायो व्याख्यायते। तत्राऽऽ- र्या तन्निरूपणं सप्रयोजनं प्रतिजानीते—दिनगतकालावयवा इति। यतः कारणात्। यन्त्रैः विप्रकर्षेणासुलभस्य कृतिभूयस्त्वसाध्यस्य कतिपयोपयुक्तार्थस्य साक्षादिवोपलब्धिजन- कोऽनुकल्पितो वस्तुविशेषो यन्त्रम्। तैरित्यर्थः। विना। व्यतिरेकेण। दिनगतकालावयवाः। दिनगताः सूर्योदयकालादभीष्टतद्दिनीयकाले ये कालावयवा घट्यादिरूपास्ते ज्ञातुमशक्याः। तेषां ज्ञानं शक्यं नेत्यर्थः। ततस्तस्मात्कारणात्। यन्त्राणि वक्ष्ये। तत्स्वरूपादिना कथयिष्ये। तथा च ज्योतिःशास्त्रोक्तफलादेशस्य लग्नग्रहबलादिद्वारा कालाधीनत्वात्तज्ज्ञानं यन्त्रैरिति तत्कथनमावश्यकम्। यद्यपि छायात्रिप्रश्नाधिकारोक्तप्रकारेण कालज्ञानं संभवति तथाऽपि तत्र गणितश्रमाधिक्यादल्पगणितेन विना गणितं वा यन्त्रात्कालसिद्धिरत एवैतत्कथनेन ग्रन्थस्य सचमत्कारत्वमिति भावः। ननु यन्त्रनिर्माणस्य श्रमाधिक्यात्त्रि- प्रश्नोक्त्यैव कालज्ञानं सम्यगित्यत आह—तत्स्फुटानीति। तन्निर्माणे श्रमाधिक्याभावात्तस्य स्थिरत्वेनान्यदाश्रमासंभवाच्च यन्त्रात्कालज्ञानमतिलघुभूतमिति भावः। यद्वा गणितानपेक्ष- तया सुखेन तत्सिद्धिः स्थूलत्वसूचिकेत्यत आह—स्फुटानीति। सूक्ष्माणीत्यर्थः। यन्त्रा- त्कालज्ञानं सूक्ष्मं न स्थूलं तस्य गोलस्थितितत्त्वतया सिद्धत्वादिति भावः। नन्वेकैकयन्त्र- निरूपणस्य पूर्वं विस्तृतत्वात्सर्वयन्त्रनिरूपणमतिविस्तरेण भवतीति सर्वग्रहगणितवासनोक्ति- वद्यन्त्रनिरूपणमुपेक्षणीयमित्यत आह—संक्षेपतः इति। तदुक्तिसारमादाय तन्निरूपणं स्वल्पग्रन्थेन संभवतीत्यनुपेक्षणीयमिति भावः। ननु तथाऽपि यन्त्राणामनेकत्वात्संक्षेपतस्त- न्निरूपणे ग्रन्थविस्तृतत्वापत्तिरत आह—कतिचिदिति। यन्त्राणां बुद्धिवैभवेन कल्पितत्वात्त- दानन्त्यसंभवेनाखिलानां वक्तुमशक्यत्वादल्पान्येव यन्त्राणि वक्ष्य इति न ग्रन्थविस्तरः संभवतीति भावः ॥१॥