सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

४१८ गोलाध्याये

क्रान्तिवृत्त में मेषादि बिन्दु से प्राक्क्षितिज पर्यन्त जो राश्यादिक होती है उसका मान लग्न मान होता है । यह गोलयन्त्र है ॥४॥ अथ नाडीवलयमाह— अपवृत्ते कुजलग्ने लग्नं चाथो खगोलनलिकान्तः । भूस्थं ध्रुवयष्टिस्थं चक्रं षष्ट्या निजोदयैश्चाङ्क्यम् ॥५॥ व्यस्तैर्यष्टीभायामुदयेऽर्कं न्यस्य नाडिका ज्ञेयाः । इष्टच्छायासूर्यान्तरेऽथ लग्नं प्रभायां च ॥६॥ केनचिदाधारेण ध्रुवाभिमुखकीलकेऽत्र धृते । अथवा कीलच्छायातालमध्ये स्युर्नता नाड्यः ॥७॥ वा० भा०—अत्र चारुदारुमयमिष्टप्रमाणं चक्राकारं समं नेम्यां षष्टिघटिकाङ्कं यन्त्रं स्वगोलमध्यस्थायां ध्रुवयष्टौ पृथिवीमध्यस्थाने प्रोतं कार्यम् । तथा स्वोदय- प्रमाणैर्मेषादिराशिभिरसमैरुभयपार्श्वयोः षड्वर्गेण च बुद्धिमताऽङ्कनीयम् । तैश्चो- दयैर्विलोमैरङ्कनम् , मेषात् पश्चमतो वृषो वृषात् पश्चिमतो मिथुन इत्यादि । इत्यादि । स चाङ्कनप्रकारः सर्वतोभद्रयन्त्रे यथा मया पठितः— वृत्तौ चक्रभागैस्तदन्तर्घटीभिः स्वदेशोदयैश्चाङ्कयेदस्य पार्श्वम् । प्रतिस्रोदयै खाग्निभिः क्षेत्रभागैस्त्रिभागाग्निभिर्द्वादशांशैर्नवांशैः ॥ त्रिभागैर्द्विभागैस्तथा स्वस्वनाथैः प्रयत्नेन षड्वर्गमेवं विभज्य । एवं यन्त्रं कृत्वा यस्मिन् दिने तेन कालज्ञानं तस्मिन् दिने यावानोदयिको रविस्तद्भुक्तान् राशीन् मेषादेर्दत्त्वा भुज्यमानराशेर्भागान् क्षेत्रभागेषु दत्त्वाग्रे रवि- चिह्नं कार्यम् । तस्मिन् दिन उदयकाले यष्टिच्छाया या पश्चिमतो गता तस्यां छायायां रविचिह्नं यथा भवति तथा यन्त्रं स्थिरं कार्यम् । ततोऽनन्तरं रविर्यथा यथोपरि याति तथा तथा छायाऽधो गच्छति । छायार्कचिह्नयोर्मध्ये या घटिकास्ता दिनगता ज्ञेयाः । तथा यष्टिच्छायायां यो राशिर्ये च क्षेत्रांशास्तल्लग्नं ज्ञेयम् । सच षड्वर्गः । अथवा किं खगोलान्तःस्थेन यष्टिप्रोतेन । चक्रान्तरिष्टप्रमाणं कीलकं प्रोतं कृत्वा स कीलको ध्रुवाभिमुखो यथा भवति तथा केनचिदाधारेण चक्रं स्थिरं कार्यम् । तथा कृत इष्टकाले कीलच्छाया यत्र लगति तस्य यन्त्राध- श्चिह्नस्य च मध्ये नतनाडिका ज्ञेयाः । इति नाडीवलयम् ॥५॥६॥७॥ मरीचिः—अथास्माद्यन्त्रादभीष्टकाले लग्नज्ञानमुद्देशकक्रमप्राप्तनाडीवलयप्रतिपादनं तस्माद्दिनगतलग्नज्ञानं च गीत्यार्याभ्यामाह—अपवृत्ते कुजेति । क्रान्तिवृत्ते क्षितिजसंलग्ने लग्नं ज्ञेयम् । चः समुच्चये । तेन यत्काले दृष्टान्तगोले घटिका गृहीतास्तत्काले