सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

४२२ गोलाध्याये अथ घटिकामाह— घटदलरूपा घटिता घटिका ताम्री तले पृथुच्छिद्रा । द्युनिशनिमज्जनमित्या भक्तं द्युनिशं घटीमानम् ॥८॥ वा० भा०-अत्र दशभिः शुल्बस्य पलैरित्यादि यद्घटोलक्षणं कैश्चित्कृतं तद्युक्ति शून्यं दुर्घटं चेत्येतदुपेक्षितम् । इष्टप्रमाणाकारसुच्छिद्रं पात्रं घटोसंज्ज्ञमङ्गीकृतम् । द्युनिशनिमज्जनसंख्या यदि षट्त्रिंशच्छतानि पानीयपलानि लभ्यन्ते तदैकेन निमज्जनेन किमिति त्रैराशिकम् । इति घटीयन्त्रम् ॥८॥ मरीचिः—अथ नाडीवलयैकदेशसंजातत्वेनोपस्थितं घटीयन्त्रमार्ययाऽऽह—घटदलरूपेति । ताम्री । ताम्रसंबन्धिनी । उपलक्षणाद्धातुसंबन्धिनी । घटदलरूपा । घटस्याधस्तनमर्धं तदाकारा । घटिता निर्मिता । तलेऽधोभागे पृथुच्छिद्रा महारन्ध्रा घटिका कार्या । एतेन जलपूर्णपात्रे निक्षिप्ताऽधश्छिद्रे जलागमने जलान्तर्गतमलादिकं वस्तु प्रतिबन्धकं न भवति तथा छिद्रं कार्यमिति सूचितम् । सूक्ष्मच्छिद्रे मलादिकेन तत्प्रतिबन्धसंभवाद- कारप्रश्लेषो न युक्तः । तन्मानमाह—द्युनिशेति । एतत्पात्रस्य जलपूर्णपात्रेऽनवरतजला- गमनेनाहोरात्रे निमज्जनसंख्ययाऽहोरात्रप्रमाणं भक्तं फलं घटिकामानं स्यात् । अत्र सावनाहोरात्रमानस्य प्रतिदिनवैलक्षण्यात्प्रतिदिनं घटिकापात्रस्यैकस्य भिन्नमानत्वापत्ति- रित्येकरूपनाक्षत्राहोरात्रमानेन घटीमानमेकरूपं भवति । तथा नाक्षत्रं दिनगतं सूक्ष्मं सावनं तु स्वल्पान्तरमिति ध्येयम् । अत्रोपपत्तिः—इष्टघटिकापात्रद्युनिशनिमज्जनसंख्ययाऽ- होरात्रमानं षट्त्रिंशच्छतपलात्मकं लभ्यते तदैकनिमज्जनेन किमिति घटिकापात्रस्य फल- मितपलात्मकं मानं युक्तियुक्तम् । एतेन—शुल्बस्य दिग्भिर्विहितं पलैर्यत्षडङ्गुलोच्चं द्विगुणायतास्यम् । तदम्भसा षष्टिपलैः प्रपूर्यं पात्रं घटार्धप्रतिमं घटी स्यात् । रात्र्यं- शमाषत्रयनिर्मिता या हेम्नः शलाका चतुरङ्गुला स्यात् । विद्धं तया प्राक्तनमत्र पात्रं प्रपूर्यते नाडिकयाऽम्बुभिस्तदिति श्रीपत्युक्तमत्र दशार्धगुञ्जं प्रवदन्ति माषं माषाह्वयैः षोडशभिश्च कर्षम् । कर्षैश्चतुर्भिश्च पलमिति परिभाषया माषपले ज्ञेये यति निरस्तम् । दुर्घटत्वाद्युक्तिशून्यत्वाच्च ॥८॥ केदारदत्तः—घटी यन्त्र का स्वरूप— कुछ आचार्यों ने शुल्ब अर्थात् ताम्र के १० पलों के तुल्य घटी काल जो कुछ कहा है वह ठीक नहीं है । वस्तुतः घटी काल मापक या घटी सम्बन्धी काल मापने के लिये यन्त्र निम्न भाँति का है । तांबे या अन्य धातु विशेष की घड़े की निम्नाकृति (नीचे के भाग के आकार की) बनाकर उसके तल में ऐसा सूक्ष्म छिद्र करना चाहिए कि एक अहोरात्र में जो ६० बार डूब सके । अर्धबिम्बोदित सूर्योदय काल में किन्हीं दो बड़े जल पूर्ण पात्रों में इस घटी