भारतकोश
सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary

भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा

DevanagariHindipublished723 पृष्ठ

पृष्ठ 529, कुल 723 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 529

यन्त्राध्यायः ४२७.

अत्र तट्टीकाकृता यद्यस्मन्मध्याह्नोन्नतज्यायां लङ्कादेशे मध्याह्ने त्रिंशन्मितत्रिज्या- मितोन्नतज्या तदेष्टोन्नतांशज्यया केत्यनुपातेन लङ्कादेशे स्वाभीष्टसमये उन्नतांशज्या. तद्धनुस्तन्नोन्नतांशास्ततो लङ्कायां नवतिमितमध्योन्नतांशैरस्मद्देशे तद्दिनसंबन्धिदिनार्ध- घटिकास्तदाऽभीष्टनिरक्षदेशजोन्नतांशैरेभिः का इत्यस्मद्देशेऽभीष्टकाले उन्नतघटिका. इत्युपपत्तिरुक्ता। सा त्वयुक्ता। साक्षदेशमध्योन्नतांशज्यायां लङ्कादेशे क्रान्तिभागोनन- वत्यंशज्याया एव मध्योन्नतांशज्यात्वान्नत्र त्रिंशन्मितमध्योन्नतांशज्याभावात्प्रथमानुपात- स्यायुक्तत्वात्। न च विषुवद्दिने मध्योन्नतांशज्यायास्त्रिज्या तुल्यत्वादनुपात इति वाच्यम्। प्रमाणस्थाने स्वदेशविषुवद्दिनमध्योन्नतांशज्याया लम्बज्यामिताया ग्रहणापत्तेः। लङ्कायां स्वाभीष्टदिने मध्याह्ने नवत्युन्नतांशाभावाद्द्वितीयानुपातस्याप्ययुक्तत्वाच्च। किंचः लङ्कायामुन्नतांशसाधनद्वारा स्वदेशे उन्नतकालज्ञानं गौरवं विहाय स्वदेशमध्योन्नतांशैः स्वदिनमानार्धं तदा स्वदेशेष्टनतांशैः किमित्यनुपातेन लाघवादुन्नतानयनस्य युक्तत्वेन स्थूल- त्वानुपपत्तिः। स्वदेशलङ्कादेशयोः संबन्धस्य तुल्यत्वादिति। इति चेन्न। एकवृत्तस्थत्वेन तत्सूक्ष्मत्वेऽपि समवृत्ततत्करणे संबन्धाभावात्सूक्ष्मसिद्धौ मानाभावात् अहोरात्रवृत्ते घटिकानां सत्त्वे तत्साधनेन सूक्ष्मत्वसिद्धेः। समवृत्ताहोरात्रवृत्तयोः संबन्धाभावादागतोन्नतकालस्योप- वृत्तसंबन्धाच्च। श्रीपतिना तु— कृत्वा सुवृत्तं फलकं हि षष्ट्या चक्रांशकैश्चाङ्कितमत्र मध्ये। लम्बस्तदग्रे सुषिरं तदन्तःकेन्द्रेऽर्करश्मिः पततीह दध्यात्॥ लम्बेन भुक्ता रविभागतोऽंशास्तत्रोदितास्ता घटिकास्तु याताः। चक्रास्यमेतद्दलमध्यचापं ज्यारन्ध्रमस्थितलम्बमेतत्॥ ज्यामध्यतिर्यक्स्थितकीलमेतत्पूर्वापरस्वस्तिककर्तरी स्यात्। प्रत्यङ्मुखाः कोटिमुखाच्च नाड्यः समुज्झिताः कीलभया भवन्ति॥ इदं भवेदर्थशलाकमुर्व्यां स्थितं कपालं द्युतिदिक्स्थचापम्। संसाधितार्थं खलु चक्रयन्त्रं पीठं भवेत्पूर्वशलाकमेव॥ मध्यस्थकीलप्रभया विमुक्ताः प्रत्यग्गतास्ता घटिका निरुक्ताः। या यन्त्रसिद्धा द्युगतास्तु नाड्यस्ताः स्वद्युमानेन हता विभक्ताः॥ नभोगुणैः स्पष्टतरा भवन्ति नाड्योऽन्यथा स्थूलतरा निरुक्ताः। इत्युक्तं तदतिस्थूलम्। यन्त्रस्य दृग्वृत्ताकारेणोन्नतांशसंबन्धेन लिखितघटीनां स्वदेश- संबन्धाभावात्। न च तासां निरक्षदेशसंबद्धत्वमित्युक्तानुपातेन स्वदेशविषमत्वं युक्तमिति वाच्यम्। वेधावगतोन्नतांशानां स्वदेशविषयत्वेन निरक्षदेशासंबन्धात्तद्घटीनां तद्विषयत्वा- भावादुक्तानुपातानुपपत्तेरित्यलं विस्तरेण ॥१०॥११॥१२॥ केदारदत्तः—इष्ट काल में नतांश, उन्नतांशादि ज्ञापक चक्रयन्त्र ताम्रादि धातुमय या दृढ़ चिरकाल तक स्थायी रहने वाली शीशम, या साल, या साखू आदि की लकड़ी का चक्र निर्माण कर उसको शिथिल आधार (भ्रमण योग्य) बना कर, चक्र में सुन्दर छेद-