सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

अथात्र जीवाङ्कनमिन्द्रवज्रयाऽऽह - लम्बं नवत्यङ्गुलकैरिति । लम्बं रेखात्मकम् । नवतिसंख्याभिरङ्गुलैर्विभज्य भक्त्वा लम्बरेखायां विस्ताराङ्गुलमिता अङ्गुलान्तरेण प्रदेशा अङ्कनादिना कार्या इत्यर्थः । अतश्चिह्नेभ्यः । प्रत्यङ्गुलम् । अङ्गुलमङ्गुलं प्रतीति प्रत्यङ्गुलम् । अङ्गुलान्तरेण सूत्राणि तिर्यग्दैर्ध्याकाराणि प्रसार्य विस्तार्य । तत्र फलकाख्येयन्त्रे । आयतसूक्ष्मा रेखाः प्रसारितसूक्ष्मानुरोधेन दैर्ध्याकारसूक्ष्मरेखा जीवा- भिधाना ज्यासंज्ञाः सुधिया गणकेन विधेयाः । मध्या(स्या )दिलिप्तसूत्रादिभिः कार्याः सुधियेत्यनेन विस्ताराङ्गुलमिताः समानान्तरेण दैर्घ्यरेखाः सरलाः कार्या इति तात्पर्यम् ॥१९॥ अथ कीलकर्तनिवेशमिन्द्रवज्रयाऽऽह-आधारतोऽध इति । आधारस्थानादधोभागे त्रिश- दङ्गुलेषु ज्यालम्बयोगे । त्रिंशज्जीवारेखालम्बरेखयोः संपाते सुषिरं छिद्रं सूक्ष्मं चका- रात्कार्यम् । अस्मिन्सुषिरे छिद्रे । इष्टाङ्गुलप्रमाणा शलाका । सूक्ष्मा क्षेप्या । सा शलाका । अत्र यन्त्रे । खलु निश्चयेन । अक्षसंज्ञा प्रकल्प्या । यथा त्रिंशदङ्गुलानन्यूना छाया भवति तथेष्टशलाका क्षेप्येति ध्येयम् ॥२०॥ अथ प्रधानभूतं वृत्तमिन्द्रवज्रयाऽऽह-षष्ट्यङ्गुलव्यासमिति । अतः । अक्षमूलभूता- च्छिद्रात् । षष्ट्यङ्गुलव्यासम् । षष्ट्यङ्गुलपरिमितो व्यासो यस्येत्येतादृशं सुवृत्तम् । चकारात्सुधिया गणकेन कृत्वा छिद्रे केन्द्रं प्रकल्प्य त्रिंशदङ्गुलमितव्यासार्धेन वृत्तं कृत्वेत्यर्थः । तद्वृत्तम् । परिधिस्थाने । घटानां षष्ट्या । षष्टिघटीभिरित्यर्थः । भगणांश- कैर्द्वादशराशीनामंशैः । चः समुच्चये । अङ्क्यम् । अङ्कनीयम् । नन्वेकं वृत्तं घट्यंशाभ्यां कथमङ्क्यमत आह-प्रत्यंशकमिति । अंशमंशं प्रतीति प्रत्यंशकम् । दिग्भिरम्बुपलैर्दशभिः पानीयपलैः । चकारादङ्क्यम् । प्रथमतस्तु वृत्तपरिधौ षष्ट्यधिकशतत्रयभगणांशा अङ्क्या- स्तत एभिः षष्टिघटीपलानिषट्त्रिंशच्छतमितानि तदैकेनांशेन कानीत्यनुपातेन प्रत्यंशं दश- पलान्यङ्कयानि । चकारात्षडंशेष्वेका घटिका । अंशो षष्टिकलाः षष्ट्यसुतुल्या अङ्क्या इति सूचितम् ॥२१॥ केदारदत्तः- फलक यन्त्र निर्माण विधि- किसी धातु विशेष से अथवा दीर्घकाल में भी विकृत न होने वाली सुन्दर चिक्कन समतल लकड़ी में कालज्ञान प्रदर्शक सुफलद चतुष्कोण चकोर आयताकार फलक यन्त्र की रचना करनी चाहिए । जिसका विस्तार ९० अंगुल और जिसकी लम्बाई ९० x २ = १८० अंगुल होनी चाहिए । अर्थात् विस्तार ३ १/२ हाथ के तुल्य और लम्बाई ३ १/२ x २ = ७ हाथ होनी चाहिए । अर्थतः पादांगुल से शिर की चोटी मूल तक की पुरुष की ऊँचाई ३ १/२ हाथ हो तथा विस्तार x २ = दैर्घ्य = (१ हाथ हो) । लम्बाई के समीप में यंत्र स्थापित किया जाने वाला कोई ऐसा शिथिल आधार होना चाहिए जिससे यन्त्र को लम्बरूप स्वरूप दिया जा सकता है । तथा आधार से नीचे यन्त्र