सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

यन्त्राध्यायः ४४९

कियान् पट्टिकोच्छ्रं विप्रकर्ष इत्यनुपातसिद्धविप्रकर्षेष्टान्त्यत्वात् । अत एव विनानुपात- मिष्टान्त्यासिद्धयर्थं पूर्वं सा पट्टिकायां सुषिरात्प्रदेयेत्युक्तं संगच्छते । इयमिष्टान्त्यायां शोध्या नोऽन्योत्तरगोले चरज्यायुता त्रिज्या दक्षिणगोले चरज्योना त्रिज्येत्यक्ष- मूलसुषिरादुत्तरगोले चरज्याङ्गुलानि यन्त्रसिद्धानि लम्बरेखायां दत्त्वोर्ध्वं चिह्नं कार्यम् । दक्षिणगोले लम्बरेखायां सुषिरादधस्तानि दत्त्वा चिह्नं कार्यम् । ततश्चिह्नादधो लम्बरेखा- वृत्तान्तर्गता मध्यान्त्येति वृत्तस्याधो व्यासार्धं त्रिशत्त्रिज्यामितं चरज्यायुतोनं कृतं सिद्धं भवति । अस्यामिष्टान्त्यामिताङ्गुलानि चिह्नादधो दत्त्वाऽशेषलम्बरेखावृत्तान्तर्गता नतकालोत्क्रमज्येति क्रियागोपनार्थमिष्टान्त्याया मध्यायतरेखारूपाद्यवधि त्यक्त्वाऽन्यचिह्न- समसूत्राद्योऽवधिर्गृहीतस्तदवध्योरन्तरस्य चरज्याङ्गुलमितत्त्वादिष्टान्त्याया यष्ट्यग्ररूप- द्वितीयाग्रं चालितमुत्तरदक्षिणगालक्रमेणोर्ध्वमधस्तत्तदग्रसमसूत्ररेखायां यत्र लग्ना तदधो वृत्तपरिधिपर्यन्तं लम्बरेखैकदेशो नतकालोत्क्रमज्या । तदुत्क्रमधनुः समसूत्ररेखावृत्तपरिधौ यत्र लग्ना तदवधितो लम्बरेखावधि वृत्तपरिधेश्च खण्डम् । तत्राङ्किताद्यो(घो)नत- कालाद्यच्च(ख)स्तदूनं दिनार्धमुन्नतकालाद्यच्च(घ)इत्युपपन्नमक्षप्रोतामित्यादि सर्वम् ।

नन्वत्र पट्ट्यां यष्टिदानमुक्तं तत्क्वचिन् न संभवति । पट्टिकायाः षष्ट्यङ्गुलदीर्घ- त्वोक्तेस्तदन्तर्गतयष्टिदानस्योपपन्नत्वेऽपि षष्ट्यधिकयष्टेः पट्ट्यां संनिवेशस्य ब्रह्मणोऽप्य- शक्यत्वात् । नहि यष्टेः षष्ट्यधिकत्वा(त्व)संभवो येनादोषः । चतुर्विंशत्यधिकाक्षकर्णदेशे विषुवत्क्षण एव यष्टेः षष्ट्यधिकत्वेनान्यस्मिन् काले सुतरामधिकत्वात् । चतुर्विंशत्यूनाक्ष- कर्णदेशेऽपि क्वचित्तस्यास्तदविक्त्वाच्च । न च पट्टिकायां यष्टिदानोक्त्या तस्याः षष्ट्य- ङ्गुलदीर्घत्वाङ्गीकारेण षष्टिमितपरमयष्ट्यवधिदेशविषयमिदं मन्दविषयमिति किंचि- दूनद्वाविंशत्यक्षकणर्देशानन्तर्गतदेशे दुष्टमप्यदुष्टमन्यथा चरसाधनादिगणितस्य षट्षष्ट्यधि- काक्षांशे दुष्टत्वेन दुष्टत्वापत्तेरिति वाच्यम् । पूर्वगणितविषयस्य षट्षष्ट्यंशदेशावधित्वे- नाभ्युपगमादुपदर्शितदोषदेशस्य तदन्तर्गतत्वेन दोषतादवस्थ्यात् । अन्यथा शृङ्गोन्नतौ ब्रह्मगुप्तस्य षट्षष्ट्यक्षांशदेशे दोषोपदर्शनमाचार्योक्तं कथं समञ्जसं स्यात् ।

न चोक्तदेशः षट्षष्ट्यक्षांशदेशानन्तर्गत इति वाच्यम् । षट्षष्ट्यक्षांशदेशे लम्ब- ज्यायाः परमक्रान्तिज्यामितत्वाल्लम्बज्याकोटौ त्रिज्याकर्णस्तदा द्वादशकोटौ कः कर्ण इत्यनुपातावगताक्षकर्णस्य द्वात्रिंशदवयवाधिकैकोनत्रिंशन्मितत्वेनोक्तदेशस्य तदन्तर्गतत्वा- सिद्धेः । किंचोक्तदेशाविषयत्वे फलकस्य खाङ्गाङ्गुलविस्तृतता व्यर्था । प्रयोजनाभावात् । तथा हि-द्वाविंशत्यक्षकात्पलभा १८ । २६ अस्याः परमं चरं ३९३ एकोनविंशतिभक्तं परमा चरज्या १० । ४१ । तथा चोक्तरीत्या तद्देशावधियन्त्रकरणे यन्त्रं द्विसप्तत्यङ्गुल- विस्तृतमेव प्रयोजकं न त्वधिकम् । एवमाधार