भारतकोश
सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary

भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा

DevanagariHindipublished723 पृष्ठ

पृष्ठ 561, कुल 723 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 561

यन्त्राध्यायः ४५९ अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन। तद्यथा। यद्यस्य शङ्कोः शङ्कूदयास्तसूत्रयोरन्तरं शङ्कुतलं भुजस्तदा द्वादशाङ्गुलस्य शङ्कोः क इति। फलं विषुवती भवति॥ मरीचिः—प्रसङ्गाद्दृग्ज्याज्ञानमाह—ज्ञेयेति। नृकेन्द्रयोः शङ्कुमृलवृत्तकेन्द्रयोर्मध्येऽन्त- राले सूत्रं दृग्ज्या ज्ञेया। पलभां विनाऽग्राज्ञानमाह—उदये इति। सूर्योदयकाले सूर्यास्तकाले वा। यष्टयग्रप्राच्यपरामध्यम्। नष्टच्छायायष्टेर्भू संलग्नाया अग्रं त्रिज्यावृत्तपरधिसक्तं पूर्वापरदिक्‌चिह् नं तयोर्मध्यमन्तरालं वृत्तान्तरार्धं ज्याकारम्। अग्रा स्यात्। अयमर्थः—सूर्योदयकालिकनष्टच्छाययष्टयग्र सक्तपरिधिप्रदेशपूर्वचिह्नयोरन्तरांशानां पूर्वापरसूत्रादर्धज्यासूत्रमग्रा तत्काले सूर्यास्तकालिकनष्टच्छाययष्टयग्रसक्तपरिधिप्रदेशपश्चि- मचिह्नयोरन्तरांशानां पूर्वापरसूत्रादर्धज्यासूत्रं तत्कालेऽग्रा स्यादिति। अत्रोपपत्तिः—यष्टयग्रस्य सूर्यबिम्बानुकल्पत्वेन तस्मालम्बसूत्रं भूपृष्ठे शङ्कुः किं- चित्स्थूलः। वृत्तकेन्द्रात्त्रिज्यामितयष्टयग्रलम्बरूपत्वात्। त्रिज्याया भूपृष्ठे कर्णत्वाभावात्। भूगर्भसूत्रस्याभावाच्च। शङ्कुमुलकेन्द्रयोरन्तरसूत्रं दृग्ज्या साऽपि किंचित्स्थूला। उदयास्त- काले पूर्वापरस्थानादग्रान्तरेण सूर्यसद्भावादुदयास्तकालिकनष्टच्छायायष्टयग्रेणाग्रज्ञाना- न्मूलस्य प्राच्यपरसूत्रे सत्त्वाच्चोक्तमग्राज्ञानमुपपन्नम्॥ केदारदत्तः—दिशाज्ञान से पलभाज्ञान— उदयकाल और अस्तकाल में नष्ट छाया की तरह की स्थापित यष्टि समग्रवृत्त में भूमि लग्न होती है। इस प्रकार यष्टि का अग्र और पूर्वपश्चिम स्वस्तिकों का अन्तर ज्या खण्ड की तरह हो जाता है। यही अग्रा होती है और उदयास्त सूत्र से पूर्व स्वस्तिक तक शङ्कु होने से, शङ्कु और उदयास्त सूत्र का अन्तर शङ्कुतल होता है। १ उपपत्तिः—यदि शङ्कु में शङ्कुतल तो १२ शङ्कु में भुजज्ञान से भुज ही पलभा हो जाती है। शङ्कुतल × १२ ───────────── = पलभा उपपन्न होती है ॥३१ १/२॥ शङ्कु अथोद्यन्तमर्कमदृष्ट्वाऽपि— भुजयोरेकान्यदिशोरन्तरमैक्यं रविक्षुण्णम् ॥३२॥ शङ्क्वन्तरहृत् पलभा प्रागपराशान्तरं बाहुः। वा० भा०—स्पष्टार्थम्। अत्रोपपत्तिः। यत्र देशे विषुवती ४ तत्रोत्तरगोले प्रथमशङ्कुस्त्रिंशदङ्गुलो दृष्टः। तस्य याम्यो भुजः पञ्चाङ्गुलः। अन्यश्च षट्त्रिंशदङ्गुलः। तस्य याम्यो भुजः सप्ताङ्गुलः। अत्राग्रया विना किल शङ्कुतलं न ज्ञायते। किंतु भुजाग्र-