सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

४६६ गोलाध्याये अग्रा = शंकुतल = भुज ज्ञान से पूर्ववत् पलभा का ज्ञान और पलभा ज्ञान से अक्षांश ज्ञान के अनन्तर स्वदेश ज्ञान होता है ॥३६॥ [चित्र-संकेतानि: तृतीय शङ्कु, द्वितीय शङ्कु, प्रथम शङ्कु, स्वोदयास्त सूत्र, पूर्वापर सूत्र] अथ कालज्ञानमाह— तद्धनुराद्ये चरणे वर्षस्यार्कः प्रजायतेऽन्येषु । भार्द्धाच्च्युतः स भार्धो भगणात् पतितोऽब्दचरणानाम् ॥३७॥ ऋतुचिह्नैर्ज्ञानं स्यादृतुचिह्नान्यगतस्ततो वक्ष्ये । भात्रितयाद्भाभ्रमणं न सदस्माद्दिक्पलाद्यं च ॥३८॥ छायातोऽग्रातो वा भानुः सक्रान्तिपात एव स्यात् । पातोनाः स्फुटभानुः स्फुटभानूनो भवेत् पातः ॥३९॥ वा० भा०—अत्राग्रातस्तच्छुतिविहताग्रकार्कसंगुणितेत्यादिविलोमविधिना या स्फुटार्कदोर्ज्याऽऽनीता तस्या यद्धनुः स रविर्भवति । एवं वर्षस्य प्रथमचरणे । द्वितीये भार्द्धाच्च्युतस्तृतीये सभार्धश्चतुर्थे भगणात् पतित इति व्यस्तविधिः । वर्षचरणज्ञानमृतुचिह्नैः । अत्रान्यैराचार्यैर्भात्रितयाद्दिग्ज्ञानं दिग्ज्ञाने भाभ्रमरेखां चोत्पाद्य केन्द्रभाभ्र- मरेखयोर्यद्याम्योत्तरमन्तरं सा मध्यच्छाया । ततः क्रान्तिज्या । विलोमविधिना तस्या रविरक्षश्चेवं वक्ष्यमाणमहाप्रश्नभङ्गार्थं यत् कृतं तदसत् । कुतः । यद्भा-