सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

प्रश्नाध्यायः ५८५ ननु लग्नानयनोत्तरं तद्विकार एवाऽऽश्चर्यो यदेष्टा घटिका विलग्नं कालश्च तत्रौद- यिकात्सकृच्चेत्युक्तैर्नाक्षत्रघटचङ्गीकारे तात्कालिकाऽर्कप्रसक्त्योक्तदोषाभावः ॥ सावनघ- ट्यङ्गीकारे तु चेत्सावनाः प्रष्टुरभीष्टनाड्यस्तदैव तात्कालिकस्तिग्मरश्मेरिति तत्रैवोक्ते- स्तात्कालिकार्ककरणे दोषाभावाच्च विजातीयनाक्षत्रोदयशोधनमप्यदोषः ॥ कथमन्यथा चन्द्रचक्रदिवसैक्यमूनितं चन्द्रमासभदिनैर्दिनक्षया इत्याद्युक्तं संगच्छेतेति तत्कालिकार्क- खण्डनप्रश्नोऽनुचित इति चेन्न ॥ एतत्प्रश्नस्य सावनघटीग्रहणे तात्कालिकार्को नाक्षत्रघटीग्रहणे औदयिकार्क इत्यत्र युक्तिं वदेति प्रश्ने तात्पर्यपर्यवसानात् । अस्योत्तरं त्रिप्रश्नाध्यायसावनाधिकारे लग्नार्थ- मिष्टघटिका इत्यादिना प्रागेवोक्तम् ॥ अथ गोलसंबन्धिप्रश्नानामानन्त्यसूचनाथं प्रागुक्तं प्रश्नमनुवदति-पञ्चाङ्गुल्येति ॥ अथ स्पष्टकालसंबन्धेनोक्तेः प्रसङ्गादिष्टदिङ्नियमप्रश्नसूचनार्थं सममण्डलसंबन्धि प्रश्न- त्रयं क्रमेण पूर्वप्रश्नपूर्वस्थमनुवादेन पूरयति-दिनकरे करिवैरीति ॥ मातंण्डः सममण्डलमिति । मार्तण्डे समेति ॥ अथ पञ्चाङ्गुला गणकेति प्रश्नस्य प्राक्तनं प्रश्नत्रयं पूरयित्वा प्रसङ्गात्तदग्रिमं प्रश्नचतुष्टयमनुवादेन पूरयति-यत्र क्षितिज्येति ॥ क्रान्तिज्यासमेति ॥ क्रान्तिज्यासमेति ॥ यत्र त्रिवर्गेणेति ॥ अथ प्रसङ्गात्तदधिकारस्थमुक्तप्रश्नातिव्यवहितान्तरं पाश्चात्यं प्रधानभूतमेकायनप्रश्न- मनुवदति-याम्योदक्समेति ॥४६॥ अथ छायाप्रश्नप्रसङ्गादविशिष्टं त्रिप्रश्नोक्तं पलभाप्रश्नमनुवदति-दृष्ट्वेष्टभा- मिति । नवायमुक्तप्रश्नानामादौ तत्रोक्तेः संनिहितत्वेन याम्योदक्समकोणभा इति प्रश्ना- नुवादात्पूर्वमनुवाद्य इति वाच्यम् । ग्रन्थे तत्प्रश्नयोस्तथा क्रमाभावात् ॥ छायाद्वयस्यै- कानयनावगम्यत्वे चात्र छायाद्वयात्पलभाप्रश्नाद्दिनैकानयनप्रश्नं पूर्वमेतत्प्रश्नानुवाद- स्यानुचितत्वाच्च ॥४७॥ अथोक्तानां त्रिप्रश्नाधिकारप्रश्नानामुत्तराणि तदधिकार एव तत्तत्प्रश्नाग्रे सन्ति नोत्तरान्तरापेक्षेति सूचनार्थं छायाद्वयं वेति प्रश्नस्योत्तरमनुवदति-भाद्वयस्य भुजयो- रिति । न चोक्तप्रश्नानामेकतमप्रश्नस्योत्तरकथनमावश्यकमित्येतदुत्तरस्यैवानुवादे किं नि- यामकमिति वाच्यम् । इतरोत्तरानुवादे एतत्प्रश्नेन तदुत्तरासंबन्धप्रतीतेः संगत्यनुपपत्तेः ॥