सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

५९८ गोलाध्याये ज्योतिर्विद्याविद्भिः सकलैः शिरसा सदा बुधैर्धार्यः । व्यजयत यजुःश्रुतिज्ञो गणकश्चिन्तामणिर्नाम्ना ॥२॥ तस्मादभवद्द्रामः सकलैः सुगुणैर्नितान्तमभिवन्द्यः । शासद्विदर्भदेशं मूर्ध्नाऽधाद्भूमिपो यदादेशम् ॥३॥ सोऽजनयत्सोतायां त्रिमल्लसंज्ञं सुतं विनीतायाम् । येन सदा विनयेन प्रकाशितं नाम भुवि नयेन ॥४॥ बल्लालस्तत्तनयः सदैव यः कविवरेषु दत्तवयः । अपहाय स्वग्रामं काश्यामागाद्द्विजनसविब्वग्रा(ग्ग्रा)मम् ॥५॥ ज्योतिःशास्त्रवराम्भोजप्रकाशनदिनेश्वरान् । प्रासूत पञ्च तनयानयं गणकपुंगवः ॥६॥ ज्यायानमीषां खलु रामनामा सदैव कामारिसमर्पितात्मा । विभूषयन्धूर्जटिराजधानीमसाविदानीमपि संचकास्ति ॥७॥ [L14

प्रश्नाध्यायः ५९९ तत्त्वावबोधविधुरैः कृताऽप्युपेक्षाऽस्य नो लघुत्वाय । विप्रैर्विहिताऽवज्ञा न क्षतये चन्दनस्य तरोः ॥१७॥ यो निर्मितावस्य परः श्रमोऽभूदिमं विजानातु कथं मनुष्यः । अतो ममासौ करुणामृताब्धे तोषाय भूयात्कमलापते ते ॥१८॥ अयं मरीचिस्तव सुप्रसादान्निष्पादितो निर्मल एव तस्मात् । ममाल्पबुद्ध्या कुहचित्सदोषः स्याद्वा तदा श्रोभगवन्विशोध्यः ॥१९॥ एतस्यार्पणतः प्रयच्छ भगवन्भक्तिं निजां मे यया स्त्रीश्रोपुत्रसुखाद्यनित्यवशतः खिन्नोऽप्यहं नित्यया । संसारार्णवतारणेकदृढया स्वान्तं तवाङ्घ्रयब्जयोरा- लम्बं मकरन्दलोलुपतया कुर्वे वलं माधव ॥२०॥ शिव राम हरे शिव कृष्ण हरे त्वदनुग्रहस्त्विति मे वचनम् । ब्रजतः स्वपतः सु

६०० गोलाध्याये महेश्वर नामक विद्वान् ब्राह्मण के पुत्र श्रीमद्भास्कराचार्य इस धरणी तल में अवतरित हुये जिन्होंने इस सिद्धान्त शिरोमणि ग्रन्थ की रचना की है । जिन्होंने पिता के चरणकमल अनुग्रह से समस्त वेद-वेदांग विद्याओं को प्राप्त किया है । सिद्धान्त रीति ज्ञान निष्ठ आधुनिक गणितज्ञों के लिये उपेक्षा से भी एक बार भी ग्रन्थ के अध्ययन करने से बिना प्रयत्न के भी इस ग्रन्थ का हृदय समझ में आ सकता है जिसकी रचना आचार्य भास्कर से हुई है । कुबुद्धियों की कुबुद्धि का मंथन के साथ सुस्पष्ट समीचीन सुन्दर उक्तियों से समग्र ग्रन्थ विभूषित है । जिसके कठिन विषयों का ज्ञान भी सरलता से पाठकों को बुद्धिगत हो जाता है । इस ग्रन्थानुशीलन में अत्यन्त उत्कृष्ट विद्वान् गणकों के लिये यह ग्रन्थ प्रकृष्ट रूप में अनुरागवर्द्धक होगा । अर्थात् इस ग्रन्थ के पठन मनन अनुशीलन से उन गुणों का बुद्धि प्रसार होता रहेगा । तथा ग्रहगणित सिद्धान्तरीतिज्ञान से अपरिचित विद्यार्थी के लिये भी सरलता से ग्रन्थ ज्ञान होता रहेगा । कुछ गणितज्ञ इस ग्रंथ के प्रश्नाध्याय का ही पठन करेंगे, इसलिये भी गोलाध्याय के पूर्व गणिताध्यायादि में प्रश्नों की विवेचना के बावजूद यहाँ पर आवश्यक समझ कर प्रश्नाध्याय का उल्लेख किया गया है । उक्त प्रश्नों का अध्ययनशील गणक की बुद्धिलता अत्यन्त सुबोध सरल उक्तियों के प्रश्नों के उत्तरों के अर्थरूपी पदार्थों के युक्तायुक्त विचाररूपी जल से सिञ्चित मूल से बुद्धिमानों की बुद्धि विवर्धन अर्थात् बुद्धि वृद्धि की वृद्धि होती रहती है । ग्रन्थ के आदि अन्त में आचार्य द्वारा सिद्धि एवं वृद्धि शब्दों का सुन्दर उपयोग हुआ है ।।६१-६४।। इति सिद्धान्त शिरोमणि ग्रन्थ के ग्रह गोलाध्याय के प्रश्नाध्यायः—१३ की श्री पंडित हरिदत्त ज्योतिर्विदात्मज पर्वतीय श्री केदारदत्त जोशी कृत सोपपत्तिक “केदारदत्तः” हिन्दी व्याख्यान सम्पन्न । संवत २०४४ श्रावण शुक्ल चतुर्थी गुरुवार उत्तरा फाल्गुनी, बव । ३०-७-१९८७ ।

श्लोकानुक्रमणिका श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः अ अधः शिरस्काः ३ २० ५६ अहर्गणस्याऽऽनयने ४ १५ १३७ अहर्गणो मध्यमसावनेन ४ १९ १४२ अतस्तदैक्यान्तरमत्र ५ १६ १६९ अतो यथोक्तं ५ २७ १७५ अतस्तदैक्यान्तरमत्र ५ २९ १७९ अथान्यथा वा ६ ४ १९८ अयनचलनं यदुक्तं ७ १८ २४२ अथ कल्प्या ७ २८ २६८ अत्रापमण्डले वा ७ ३० २६९ अतश्च सौम्ये ८ ५ २७६ अग्रा भुजः ८ ४७ ३२२ अनुपाततद्दैर्घ्यं ९ ६ ३२७ अर्धखण्डिततनोः ९ ८ ३३० अथ याम्योत्तरायां ९ १७ ३४४ अग्रतः पृष्ठतः ९ ३९ ३५३ अथवा परितः ९ ४८ ३५३ अन्तरं शिञ्जिनीरूपं ९ ५४ ३५४ अपवृत्तगरविचित्त १२ ३ ४१६ अपवृत्ते कुजलग्ने १२ ५ ४१८ अग्रे सरन्धा १२ २२ ४३७ अक्षप्रोतां रविलवगतां १२ २६ ४४३ अथ किमु १२ ४० ४७० अत्रैव त्वमवस्थितो १२ ४७ ४७७ अरुणनीलनिमीलितपल्लवं १३ १० ५०३ अपटुतिग्ममरीचि १३ ११ ५०३ अस्ति त्रैराशिकं १४ ३ ५२६

६०२ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः अहर्गणस्याऽऽनयने १४ ६ ५३० अज्ञातखेटः स्वमृणं १४ ९ ५३२ अग्रापमज्याक्षितिशिञ्जिनीनां १४ ३५ ५७९ अर्कक्रान्तिगुणं तदा १४ ४१ ५८० अग्राज्यापमशङ्कु १४ ४४ ५८० अक्षज्यां तरणि १४ ४९ ५८१ असंभवः संभवलक्षणेऽपि १४ ५५ ५८१ आ आकृष्टशक्तिश्च मही ३ ६ ३३ आचार्याणां पदवीं ६ १ १९८ आदौ स्वदेशोऽथ ८ ३ २७५ आयनं वलनं ९ ३१ ३५२ आयनं सैव वलनं ९ ६१ ३५४ आधारः श्लथशृङ्ख १२ १८ ४३६ आधारतोऽधः खगुणा १२ २० ४३६ आद्यन्त शङ्कुशिर १२ ३४ ४६२ आस्तां तावत् १४ ३६ ५७९ आसीत सह्यकुला १४ ६१ ५९४ इ इह हि मेरुगिरिः ३ ३१ ३१ ई ईप्सितक्रान्तितुल्येऽन्तरे ७ २७ २६७ ईषदीषदिह मध्यगमाभौ ११ ६ ४११ उ उच्चोन्मुखीमन्त्यफलज्यकां ५ १२ १६४ उच्चोःद्रुष्टकान्तरितं च नीचं ५ २१ १७२ उच्च स्थितो व्योमचरः ५ २२ १७५ उक्ता मयैषा ५ २३ १७५ उन्मण्डलक्ष्मावलयान्तराले ८ १ २७२ उत्तरगोले क्षितिजादूर्ध्वे ८ ९ २८० उक्तमनुक्तं चान्यच्छिष्याणां ८ २३ २९२

श्लोकानुक्रमणिका ६०३ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः उन्नतं द्युनिशमण्डले ८ ३४ ३१४ उन्मण्डले प्रागपरौत्थसूत्रात्क्रान्तिज्यका ८ ४६ ३२२ उद्द्वृत्तना दोरपमः श्रुतिः ८ ४८ ३२३ उन्मण्डलं भवेत्तत्र ९ ३४ ३५२ उत्क्रमज्या यतो बाणः ९ ५५ ३५४ उत्क्रमज्यानिरासोऽयमन्यथा ९ ५८ ३५४ उत्क्रमेणोन्नताद्यच्च १० ७ ३८५ उत्क्रमज्याविधानेन १० १८ ३९६ उपचितिमुपयाति ११ ४ ४०२ उत्फुल्लनवमल्लिकापरिमल १३ १ ४९५ उच्चैर्विरोति हि मयूरकुलं १३ ६ ५०३ उद्देशकालापवदेव १४ ८ ५३२ उद्दिष्टं क्वह १४ १५ ५४८ उद्दिष्टं कुट्टके १४ २४ ५६६ ऊ ऊर्ध्वाधरस्वस्तिक ७ ६ २३१ ऊर्ध्वस्थस्य गृहादिभिर्ध्व १२ ४७ ४७७ ऊर्ध्वस्थस्य गृहादिभिर्ध्ववहित १४ ५१ ५८१ ऋ ऋतुचिह्नैर्ज्ञानं स्यादृतुचिह्नानि १२ ३८ ४६६ ऋतुव्यावर्णनव्यादादीषदेशा १३ १२ ५०३ ए एवं पञ्चगुणात्क्षेत्रफला ३ ५६ ९५ एवं वप्रफलं ३ ६१ ९९ एवं त्रिषट्सूर्यजिनादिसंख्या ५ ६ १५३ एवं क्रान्तिविमण्डलसंपाता ७ २० २५८ एकैव तद्दशात्प्राची ९ ३२ ३५९ एवमेवं च संपातो ९ ३८ ३५१ एवं तोयेऽप्यौच्च्यं १२ ४८ ४८१ एकं कुण्डजलान्तद्वितीयमग्रं १२ ५५ ४८९

६०४ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः एवं बहुधा यन्त्रं १२ ५८ ४९२ एवं विधं विरहिणी १३ ७ ५०३ एकद्वित्रिचतुः पञ्चषडभियंत्रोदितो १४ ३० ५७८ ऐ ऐन्द्रं कशेरुशकलं ३ ४१ ७६ ऐक्यं सौम्ये १४ २७ ५७२ क करतलकलितामलकवदमलं ३ ६८ ११० कक्षाख्यवृत्ते भगणाङ्कितेऽत्र ५ ११ १६४ कक्षाख्यवृत्ते श्रुतिसूत्रसक्ते ५ १७ १६९ कक्षास्थमध्यग्रहचिह्नतोऽथ ५ २४ १७५ कक्षामध्यगति ५ ३९ १९१ कर्कादयः सौम्यनता ८ १८ २९० कन्यान्ताद्धनुषो ८ २१ २९२ कक्षयोरन्तरं यत्स्यात् ९ २० ३४५ कदम्बध्रुवसूत्रान्तः ९ ४७ ३५३ कक्षाचतुर्थे तरणेर्हि ११ ३ ४०२ कर्त्तव्यं चतुरस्रकं सुफलं १२ १८ ४३६ कालेन येनेति ४ ९ १३१ किमाकारा कियन्माना २ २ १३ कि देशान्तर २ ३ १५ कि केन्द्रम् २ ४ १५ किं गण्यं ३ १० ४२ किं स्पष्टे वालने १० १४ ३९० किच कृत्वा शरं १० १४ ३९१ कुवृत्तपादान्तरितानि ३ १८ ५६ कुमध्यतो दूरतरे ५ २५ १७५ कुपृष्ठगानां कुदलेन ८ ३८ ३१७ कुम्भादावथ मीनादौ ९ ५३ ३५४

श्लोकानुक्रमणिका ६०५ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः कृत्वाऽदौ ध्रुव ७ २ २२२ कृत्वाऽर्केन्दु समुत्पातं ९ १४ ३४१ कृताष्टाग्निगोब्ध्यब्धि १४ ११ ५३६ केनचिदाधारेण ध्रुवाभि १२ ७ ४१८ केचित् पिपठिषन्त्येनं १४ ६३ ५९४ कोटिघ्नैर्नखनन्द ३ ६७ १०९ कोटिनरः शङ्कुतलं ८ ४९ ३२३ कोटिर्द्वादशगुणिता १२ ४३ ४७१ कोट्य लब्धं १२ ४४ ४७४ क्रमोत्क्रमज्याकृतियोगा मूलात् ६ १० १९८ क्रान्तिवृत्तं विधेयं ७ ११ २३६ क्रान्तिपाते च ७ १२ २३७ क्रान्तिवृत्तस्य विक्षेपवृत्तस्य ७ १४ २३८ क्रमज्याऽक्षज्यया क्षुण्णा ९ ३७ ३५२ क्रान्तियाम्योत्तरं वृत्तं ९ ५९ ३५४ क्रान्तिवृत्तग्रहस्थान चिह्नम् १० १ ३८२ क्रान्तिसूत्रे शरं १० १३ ३९० क्रान्तिज्यासमशङ्कुतद्धृति १४ ३३ ५७१ क्रान्तिज्यां विषुवत्प्रभा १४ ३४ ५७९ क्रान्तिज्यासमशङ्कुतद्धृति १४ ४३ ५८० क्रान्तिज्यासमशङ्कुतद् धृतियुतिं १४ ४४ ५८० क्षितिजेऽजादिं कृत्वा ८ २३ २९२ क्षितिजेऽक्षज्यया ९ ३५ ३९२ क्षितिजे वलने १० ३ ३८४ क्षितिपरिधिषडंशे १४ २८ ५७४ क्ष्मात्रे द्युरात्र ८ ३९ ३१९ ग गजहयगजेषु ६ ८ १९८ गर्भसूत्रे सदा ९ १६ ३४१

६०६ गोलाध्याये श्लोक अध्याय श्लोकसंख्या पृष्ठ गत्यन्तरस्य ९ २६ ३४७ गर्वाद्विसराभस्यात् १० २३ ३९९ गणयन्ति नापशब्दं १० २४ ३९९ गणितस्कन्धसंदर्भो १४ ५९ ५९२ गुणहारकबिम्बार्थं ९ ७२ ३५५ गोलाध्याये निजे या या १ १ १ गोलंश्रोतुं यदि १ ९ ११ गोलक्षेत्रफलात् ३ ५५ ९५ गोलस्य परिधिः ३ ५८ ९९ गोले तु जिनतुल्यांशैः ९ ४४ ३५३ गोलो नाडीवलयं १२ २ ४१४ ग्रहस्य कक्षा ५ ४२ १९४ घ घटदलरूप घटिता १२ ८ ४२२ च चञ्चत्फणामणिगणांशुक्रुत ३ २४ ६० चलाद्विशोध्यः किल ७ २४ २६१ चन्द्रप्रभार्थमसकृद्विधनोदितं ८ ३५ ३१६ चक्रं चक्रांशाङ्कं १२ १० ४२४ चन्द्रश्चन्द्रगुणो रवी १४ ७ ५३० चक्राग्राणि गृहाग्रकाणि १४ १३ ५४८ चक्राग्रं शशिनः १४ २१ ५५७ चान्द्रोनसौरेण हृतात् ४ १० १३२ चापयोरिष्टयोर्दोर्ज्ये ६ २१ १९९ चापान्तरस्य जीवा ६ २२ १९९ छ छादकः पृथुतरस्ततो ९ ७ ३३० छायातोऽज्ञातो वा १२ ३९ ४६६

श्लोकानुक्रमणिका ६०७ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः ज जम्बूफलामलगलद्रसतः ३ ३३ ६९ जिनज्याघ्नी द्युजीवाप्ता ९ ३३ ३५२ जिनज्याघ्नं त्रिभज्याप्तमेवं ९ ७१ ३५५ जिनाल्पकाक्षांशगुणत्रिभज्या १० १९ ३९६ ज्ञानाग्निदग्धा ३ ६५ १०५ ज्ञेयं तदैवाखिलखेचराणां ७ ७ २३२ ज्योतिः शास्त्रफलं १ ६ ८ ज्या चाप मध्ये ५ ३ १५२ त तत्रैव सर्वत्र यतो ३ ४७ ८३ तत्रैकवप्रक्षेत्रफलं ३ ६० ९९ तदन्तरं यत्स्फुट ४ २१ १४२ तदन्यथाढ्यास्तु ४ २२ १४२ तस्याः पुनस्तद्दल ६ ११ १९८ तदैक्यमग्रजीवा ६ १७ १९९ तत्त्वदस्त्रा नगांशोना ६ २० १९९ तद्रहितत्रिंशद्भिः ८ २२ २९२ तत्कोष्ठ्यः स्वद्युनिशारुथ ८ ४४ ३२१ तच्चापांशैर्नतो ९ १९ ३४४ तत्रापमण्डलप्राच्या ९ ४३ ३५३ तत्तिर्यंगतसूत्राणां योगः ९ ४५ ३५३ तत्रापमण्डलं प्राची ९ ५० ३५३ ततो भ्रमति ९ ५२ ३५४ तत्त्रिज्यावर्गविश्लेष ९ ६७ ३५५ तद्व्यस्तं वलने १० ४ ३८४ तच्चापैक्यान्तर प्राणैः १० ६ ३८४ तथैव नाशो १० २२ ३९६ तरणिकिरणसङ्गादेष ११ १ ४०२

६०८ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः तन्मध्ये सूक्ष्माक्षं १२ ११ ४२४ तत्खार्धन्तश्च नता १२ १२ ४२४ तत्परिधौ षष्ट्यङ्कं १२ २९ ४५५ तद्धनुराद्ये चरणे १२ ३७ ४६६ तदुपरि तालदलाद्यं १२ ५२ ४८८ तज्जस्तंच्चरणारविन्दं १४ ६२ ५९४ तावज्या मौर्वी १२ ३० ४५५ तिष्यन्ते चेद्ग्रहः २ ८ १९ तिष्यन्त सूर्योदययोस्तु ४ १८ १३८ तियंग्रेखायुतौ कल्प्यं ९ १३ ३४१ तिग्मांशुचन्द्रौ किल १४ ५३ ५८१ तुङ्गोर्ध्वरेखा खलु ५ १३ १६४ तुलाजाद्योर्हि संपातो ९ ३० ३५२ तेनाऽऽशङ्कनीयं न चले ५ ३७ १८६ तै क्रान्तिपाताढ्यरवेः १२ २४ ४४० त्रिभज्याकार्ध खगुणांशजीवा ५ ४ १५२ त्रिज्योत्क्रमज्यानिहतेः ५ ५० १५३ त्रिभज्यकासंमितकर्कटेन ५ १० १६४ त्र्यंशयुङ्नवरसाः ८ २८ ३०७ त्रिज्यावृत्ते यतो देयं ९ ६२ ३५४ त्रिज्याविष्कम्भार्धवृत्तं १२ २२ ४५५ त्रिदिबमधरयन्तस्तीरपङ्केन १३ १५ ५१६ त्रिज्यार्ध राशिज्या ६ ६ १९८ त्रिज्याकृतीषुघातान्मूलं ६ ९ १९८ त्रिज्याभुजज्याहतिहीनयुक्तो ६ १२ १९८ द दध्नो घृतस्येक्षुरसस्य ३ २३ ६० दर्शाविधिश्चान्द्रसमो हि ४ १६ १३८ दर्शान्ततो याततिथिप्रमाणेः ४ १७ १३८

श्लोकानुक्रमणिका ६०९ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः दिने दिने यन्म्रियते ३ ६३ १०५ दिव्यं ज्ञानमतीन्द्रियं ५ ९ १६२ दिनं दिनेशस्य ८ १० २८१ दिनं सुराणामयनं ८ ११ २८२ दिग्देशकालावरणादि ९ ९ ३३० दिनगतकालावयवा १२ १ ४१४ दिग्ज्यापलभाक्षुष्णे १४ २६ ५७२ दिनकरे करिवैरिरलस्थिते १४ ३९ ५७९ दुष्टं कन्दुक पृष्ठजाल ३ ५३ ९३ दूरस्थस्य न दूरगस्य १२ ४९ ४८१ दूरस्थस्य न दूरगस्य १४ ५२ ५८१ देयस्तदुच्चान्तरमत्र ५ १४ १६४ दोः कोटिजीवारहिते ६ ५ १९८ दोः कोटिजीवाविवरस्य ६ १४ १९९ दोर्ज्याकृतिर्व्यास ६ १५ १९९ दोर्ज्या स्वाक्षङ्कवेदांश ६ १९ १९९ दोष्णा वंशोच्छ्रायो १२ ४५ ४७४ द्युज्याकुज्यापमसम २ ८ १९ द्युज्याग्रे वलनं ९ ६५ ३५५ द्युज्यावृत्तापवृत्तैक्ये ९ ६९ ३५५ द्युज्यकापमगुणाकं १४ ३१ ५७८ द्युज्यापक्रमभानुदौर्गुण १४ ३२ ५७८ दृष्टान्त एवावनिभग्रहाणां १ ५ ७ दृश्यन्ते वप्रकास्त ३ ५९ ९९ दृष्टिमण्डलभवा लवा ८ ३६ ३१७ दृग्ज्यां श्रुतिं चाथ ८ ४१ ३१९ द्रष्टुर्भूपृष्ठादन्यद् ९ १५ ३४१ दृग्गर्भसूत्रयोरेक्यात् ९ १७ ३४१ दृष्टिकर्म वलनं च १० १६ ३९३

६१० गोलाध्यावे श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः दृङ्मण्डलाकारतया १० २० ३९६ दृक्कर्मसम्भूतफल १० २१ ३९६ दृङ्मण्डलेऽत्र स्फुटकाल १२ १६ ४३२ दृढभगणा येन गुणा १४ २० ५५७ दृष्ट्वेष्टां योऽत्र १४ ४७ ५८१ द्वन्द्वान्तमारोहति यैः ८ १२ २८३ द्वन्द्वान्ताच्चाल्यतेऽशैः ९ ६० ३५४ द्विविध गणितयुक्तं १ ७ ९ द्वित्र्यादिनिघ्नं तदन ६ ३ १९८ द्वौ द्वौ रवीन्दू ३ ८ ३८ ध धायं तथा फलकयन्त्र १२ २५ ४४३ न नक्षत्रकक्षाखचरैः ४ ३ १११ नतिलिप्ता भुजः ९ २४ ३४७ नतक्रमज्यया साध्यमन्तरे ९ ३६ ३५२ न स्पष्टवलनाभाव ९ ४० ३५३ नक्रादिश्च ९ ५१ ३५४ नतं खाङ्काहतं ९ ६८ ३५५ नक्षत्राणां स्फुटा १० १२ ३८९ न भवति हृतचितो १३ १४ ५१६ नान्याधारः स्वशक्त्यैव ३ २ २८ नाडिकामण्डले क्रान्तिवृत्तं ७ १३ २३८ नाडिकामण्डलात् तिर्यग् ७ १६ २४० नाडीवृत्तोभयतः ७ २९ २६९ नामितं छत्र वद्बिम्बं ९ ७४ ३५५ नाक्षत्रा उत सावना १४ ३७ ५७९ निरक्षदेशात्क्षितिजो ३ १५ ५३

श्लोकानुक्रमणिका ६११ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः निषधनील सुगन्ध ३ ३० ६५ निरक्षदेशे क्षितिमण्डलो ३ ४८ ८७ निबध्य शीघ्रप्रतिवृत्त ७ २६ २६४ निरक्षदेशे क्षितिजा ८ २ २७४ नित्यं जाड्यतमोहरं १२ १७ ४३३ निजभुजभक्ते कोटि १२ ४६ ४७७ निबधदाहाति १३ ४ ४९५ नीचोच्चवृत्त भगणा ५ २६ १७५ नीचोच्चवृत्तप्रतिवृत्तयोगे ५ ३१ १८१ नैव बाणः कुजेऽसौ १० २ ३८२ नेमिस्यदृष्टद्याक्षगतं १२ १४ ४२८ नेम्यां बद्ध्वा १२ ५५ ४९० नैव वर्गात्मकं बीजं १४ ५ ५२७ प पञ्चाङ्करामास्तिथयः ४ ८ १३० पटो यथा ५ १ १५२ पश्चाद्भागाज्जलदवधः ९ १ ३२५ पर्वान्तेऽर्कं नतमुडुपति ९ २ ३२७ परलम्बनलिप्ताघ्नी ९ २५ ३४७ परोक्तेरन्यथा ब्रूयान् ९ ५७ ३५४ पञ्चत्रिंशदहो सखे १४ १६ ५४८ पञ्चाङ्गुला गणक १४ ३८ ५७९ पातेऽथवा शीघ्रफलं ७ २२ २५८ पाट्या च बीजेन १४ २ ५२४ पिहितच्छिद्रं तद्घटचक्रं १२ ५३ ४८८ पुरान्तरं चेदिदमुत्तरं ३ १४ ४९ पूर्वापरायतायां तदभित्ता ५ ८ १६१ पूर्वापरं विरचयेत् ७ ३ २२९ पूर्वापरक्षितिजसंगम ७ ४ २३०

६१२ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः पूर्वापरस्वस्तिकयो ७ ५ २३१ पूर्वाभिमुखो गच्छन् ९ ४ ३२७ पूर्वापरं च याम्योदक् ९ २२ ३४७ पैत्रर्क्षपुष्यान्तिमबारुणम् १२ १३ ४२८ प्रोक्तो योजनसंख्यया ३ ५२ ८९ प्राक्पश्चात् प्रति ५ ३८ १८९ प्रत्यकस्थिते १२ १५ ४२८ प्राग्वदतोऽक्षच्छाया १२ ३६ ४६३ प्रौढिं प्रौढसभासु १४ १ ५२४ प्राच्यामुज्जयिनीपुरात् १४ २५ ५७१ प्रश्नानमून प्रपठतो १४ ६४ ५९४ ब बद्ध्वा खगोले ७ ८ २३३ बद्ध्वा भगोलमेवं ७ ३१ २६९ बिम्बान्तबिम्बमध्योत्थ ९ ७० ३५५ ब्रह्मात्यये यत्प्रकृतिं ३ ६४ १०५ ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु ३ ६९ ११० ब्रह्मगुप्तादिभिः १० ११ ३८९ ब्रह्मगुप्तकृतिरत्र १० १७ ३९३ भ भवति कि द्युनिशं २ ६ १७ भवलयस्य किलार्कलवाः २ ७ १८ भपञ्जरस्य भ्रमणा ३ ७ ३८ भङ्गिद्वयं चेल्लिखितं ५ ३२ १८१ भगोलवृत्तैः सहितः ७ ९ २३३ भचक्रपादास्तिथि ८ १९ २९२ भारतवर्षमिदं ३ २७ ६५ भावनास्युदग्रज्या ६ २५ १९९ भार्धान्तरत्वान्न विधोरधः ८ १४ २८५

श्लोकानुक्रमणिका ६१३ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः भास्करेऽत्र सममण्डलोपगे ८ ३७ ३१७ भानोर्बिम्बपृथुत्वाद् ९ ५ ३२७ भाद्वयस्य भुजयोः १४ ४८ ५८१ भागोनयुक्तं त्रिभ १४ ५६ ५८२ भुजोपमः कोटिगुणो ८ ४३ ३२१ भुजोऽक्षमा कोटिरिनाङ्गुलो ८ ४५ ३२२ भूमे पिण्डः ३ २ २८ भूः खेऽधः खलु ३ ९ ४१ भूमेरर्धं क्षारसिन्धो ३ २१ ६० भूर्लोकाख्यो दक्षिणे ३ ४३ ७८ भूभूधरत्रिदशदानव ३ ६६ १०९ भूवायुरावह इह ४ १ १११ भूमेर्बहिर्द्वादश योजनानि ४ २ १११ भूमेर्मध्ये खलु ५ ७ १५९ भूचिह्नद्वितयोपरि सूत्रं १२ ३५ ३६२ भोज्यं यथा सर्वरसं १ ३ ५ भ्रमद्भचक्रक्रान्तर्गगने २ १ १३ भ्रमन्ग्रहः स्वे ५ १९ १७२ भ्रमति ततस्तत् १२ ५६ ४९० म मध्याद्यं द्युसदां १ २ ४ महदहः किमहो २ ५ १७ मध्यस्थरेखे किल ५ १५ १६८ मध्यो हि ५ १८ १७० मन्दोच्चतोऽग्रे ५ ३ १८० मध्यगत्या स्वकक्षा ५ ३४ १८३ मध्यमार्कोदयात्प्राक् ५ ४३ १९५ मन्दस्फुटो द्राक् ७ २१ २५८ मध्येऽक्षवलनं विद्यात् ९ ४९ ३५३

६१४ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः मदनदहनाखिन्ना १३ ५ ४९५ माल्यवांश्च कोटि ३ २८ ६५ माल्यवज्जलधिमध्य ३ २९ ६५ मार्तण्डः सममण्डलं १४ ४० ५८० मार्तण्डे सममण्डलं १४ ४१ ५८० मित्र ! मित्रस्त्रिनेत्रस्य १४ २९ ५७८ मूर्ता धर्ता चेद् ३ ४ ३१ मेषादेर्मिथुनान्तो ८ २० २९२ य यस्मात्क्षुब्धप्रकृति ३ १ २४ यथोष्णतार्कानलयोश्च ३ ५ ३३ यदि समा मुकरोदर ३ ११ ४४ यदि निशाजनकः ३ १२ ४४ यत्रोदितोऽर्कः ३ ४५ ७९ यत्परिध्यर्द्धविष्कम्भं ३ ५४ ९४ यल्लङ्कोज्जयिनी ४ २४ १४७ यः स्यात्प्रदेशः ५ २० १७२ यथा भवेत्तैलिक ५ ४४ १९६ यहोज्यंयोरन्तर ६ १३ १९९ यदतिदूरगतो द्रुहिणः ८ १५ २८८ य उद्गमे याम्य ८ १७ २८९ यत्र लम्बजलवा ८ २५ २९६ यत्र लग्नमपमण्डलं ८ २६ २९८ यत्र साङघ्रिग़ज ८ २९ ३०७ यत्र तेऽथ नवतिः ८ ३० ३०७ यन्त्रेर्वेध विधिना ८ ३३ ३१३ यतः ष्वधोच्छ्रितो ९ ११ ३४० यत्र तत्र नतादर्कादधः ९ २१ ३४७ यत्पूर्वापरभावेन ९ २३ ३४७

श्लोकानुक्रमणिका ६१५ श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः यद्याम्योदक् तपन ११ ५ ४०२ यत्ः खण्डकैः १२ २२ ४३९ यष्ट्यग्राल्लम्बोना १२ ३१ ४५८ यष्ट्यग्रमूलसंस्थं १२ ४२ ४७१ यद्घोरन्ध्रनलं १२ ५० ४९१ यत्र त्रिवर्गेण १४ ४५ ५८० यत्र क्षितिज्या १४ ४२ ५८० या कर्णिताभिलषिता ३ ३९ ७४ यां चलिते ३ ४० ७४ यान्तो भचक्रे ४ ४ ११५ या ज्यानुपातः ६ २४ १९९ याम्योत्तरक्षितिजवत् ७ १० २३५ याम्ये विलोमं ८ ४ २७५ याम्योत्तरं शरस्तावद् ९ २९ ३४८ यद्याम्योदक् तपन ११ ५ ४०२ याम्योदकसमकोणभाः १४ ४६ ५८० यातेऽपि पाते १४ ५७ ५८२ युक्तायनांशोऽयमं १४ ५४ ५८१ येऽनेन लङ्कोदय ४ २३ १४७ येकेन्द्रदोः ५ २८ १७९ ये दर्भगर्भा ५ ४४ १९६ ये चात्र पातभगणा ७ २४ २६१ ये कक्षामण्डले ९ १८ ३४४ ये याताधिकमासहीन १४ १० ५३५ ये याताधिकामासहीन १४ १२ ५४५ ये वृद्धालघवोऽपि १४ ६० ५९२ यैरुक्तमुक्तमक्रान्त्या ९ ५६ ३५४ यो वेद वेदवदनं १ १ १० यो तन्न तिष्ठ ३ १९ ५६

६१६ गोलाध्याये श्लोकः अध्यायः श्लोकसंख्या पृष्ठः यो हि प्रदेशो ८ १६ २८९ योऽभ्युदेति समयेन ८ २४ २९५ र रविचिह्नस्य च्छाया १२ ४ ४१६ रसपूर्णं तच्चक्रं १२ ५१ ४८६ रसगुणपूर्णंमही १४ ५८ ५९१ राशेर्यस्य निरक्षजोदय ८ ३१ ३०९ राहुः कुभामण्डलगः ९ १० ३३० राश्यादेविकला १४ १८ ५५७ राशयः खं० लवाः १४ २२ ५६५ ल लम्बनं बत २ ९ १९ लङ्का कुमध्ये ३ १७ ५६ लवणजलधिरादौ ३ २२ ६० लङ्कादेशाद्धिमगिरि ३ २६ ६५ लङ्का पुरेऽर्कस्य ३ ४४ ७९ लङ्कोदये स्युर्न ४ २० १४२ लम्बाधिका क्रान्ति ८ ७ २७७

श्लोकानुक्रमणिका ६१७ श्लोकः अध्याय श्लोकसंख्या पृष्ठः वंशस्य मूलं १२ ४१ ४७१ वर्ग वर्ग पदं धनं १४ ४ ५२६ वंशस्य मूलं प्रविलोक्य १४ ५० ५८१ वादी व्याकरणं १ ४ ५ विष्कम्भशैलाः खलु ३ ३२ ६९ विष्णुपदी विष्णुपदात् ३ ३७ ७३ विषुवत्क्रान्ति वलययोः ७ १७ २४१ विषुवद्वृत्तं द्युसदां ८ ८ २८० विधूर्ध्वभागे पितरो ८ १३ २८५ विभिन्नेकदिशोर्विद्यात् १० ९ ३८५ विहाय सौधं १२ ४१ ४७१ वृत्तक्षेत्रफलं ३ ५७ ९५ वृद्धिर्विधेरह्नि भुवः ३ ६२ १०५ वृत्तस्य मध्ये किल ५ ४१ १९४ वेदा भवाः १२ ३३ ४४० व्यासार्धेऽष्टगुणा ६ १८ १९९ व्यस्तैयष्टीभायाः १२ ६ ४१८ श शशाङ्कमासोनितसाव ४ १२ १३४ शरे महति भानां १० ८ ३८५ शङ्कूदयास्तसूत्रान्तरम् १२ ३२ ४५८ शङ्क्वन्तरहृत १२ ३३ ४५९ शाकं ततः ३ २५ ६० शीघ्नीचोच्चवृत्तस्य ५ ३५ १८४ शीघ्रकर्णेन भक्ता ७ १५ २३८ शीघ्रेऽग्रगे युतिर्यता ९ २८ ३४८ शुक्लस्य द्विजराज २ १० २१ शृङ्गोन्नतिग्रह ३ १६ ५३