सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

५७८ गोलाध्याये भूपरिधि ───── = १२० अंश की भुज ज्या २९७७। कोटिज्या = १७१९ पूर्ववत् धारा से ३ पूर्व नगर के अक्षांश ११।५।० ईशान में ५१।५४।३, अग्नि दिशा में ४९।१८।२४। उपपत्ति—अभीष्ट दिशास्थ नगर के खमध्य तक दृङ्मण्डल करने पर खस्वस्तिक = स्व स्थान। अपसार योजन सम्बन्धी अंशों के पूर्व में बिन्दु कर, ध्रुव से अभीष्ट नगर चिह्न पर नीयमान वृत्ताकार सूत्र का विषुवद्वृत्त के साथ जहाँ सम्पात होगा वहाँ से अभीष्ट नगर खमध्य तक ध्रुव वृत्त में अक्षांश होते हैं स्पष्ट है। अपसार योजन अंशों के और दिगंश के ज्या के अनन्तर अनुपात से— दिग्ज्या × अपसार योजन अंशों में ──────────────── = स्वनगर खमध्य में ज्या रूप याम्योत्तर अन्तर त्रिज्या = भुज। नगर ओर भूमध्य वृत्तों के अन्तर के तुल्य सर्वत्र विषुवद्वृत्त से उत्तर की तरफ अहोरात्र का क्षितिज वृत्त के सम्पात बिन्दु से पूर्व बिन्दु तक में अग्रा, उन्मण्डल के साथ सम्पात बिन्दु से पूर्वापर कोटि रूप अन्तर = क्रान्ति = अक्षांश सिद्ध होते हैं। अपसार लव कोटि, नगर चिह्न से लम्ब = शङ्कु। शं × पलभा ──────── = शङ्कुतल। उत्तर गोल में उत्तर भु × शंत = अग्रा। विपरीत १२ १२ × अग्रा संस्कार से ──────── = क्रान्ति ज्या रूप = अक्ष ज्या का चाप अक्षांश सिद्ध होते पलकर्ण हैं ॥२८॥ अथोक्तानपि प्रश्नानेकीकर्तुमाह ॥ मित्र मित्रस्त्रिनेत्रस्य दिग्युद्गमं याति यत्र त्रिनेत्रक्षमध्यस्थितः । तत्र मे तान्त्रिकाक्षुब्धमक्षप्रभां क्षिप्रमाचक्ष्व दक्षोऽसि गोले यदि ॥२९॥ एकद्वित्रिचतुःपञ्चषड्भिर्यत्रोदितो रविः । मासैरस्तमयं याति तत्राक्षांशान् पृथग्वद ॥३०॥ द्युज्यकापमगुणार्कदोर्ज्यकासंयुतिं खखखबाणसंमिताम् । वीक्ष्य भास्करमवेहि मध्यमं मध्यमाहरणमस्ति चेच्छ्रुतम् ॥३१॥ द्युज्यापक्रमभानुदोर्गुणयुतिस्तिथ्युद्धृताब्ध्याहता स्यादाद्यो युतिवर्गंतो यमगुणात् सप्तामरा ३३७ प्तोनिताः । नागाद्रचङ्गदिगङ्कुकाः ९१०६७८ पदमतस्तेनाद्य ऊनो भवे- दृचासार्धेऽष्टगुणाम्बिपावकमिते क्रान्तिज्यकातो रविः ॥३२॥

प्रश्नाध्यायः ५७९ क्रान्तिज्यासमशङ्कुतद्धृतिमहीजीवाग्रकाणां युति- र्दृष्टा खाम्बरपञ्चखेचरमिता पञ्चाङ्गुलाक्षप्रभे । देशे तत्र पृथक् पृथग्गणक ता गोलेऽसि दक्षोऽक्षज- क्षेत्रक्षोदविधौ विचक्षण समाचक्ष्वाविलक्षोऽसि चेत् ॥३३॥ क्रान्तिज्यां विषुवत्प्रभारविहतेस्तुल्यां प्रकल्प्यापराः कृत्वाग्रासमशङ्कुतद्धृतिमहीजीवा अभीष्टास्ततः । दृष्टाद्यास्तद्युतिभाजिताः पृथगथ प्रोद्दिष्टयुत्या हता उद्दिष्टा खलु यद्युतिः पृथगिमा व्यक्ता भवन्ति क्रमात् ॥३४॥ अग्रापमज्याक्षितिशिञ्जिनीनां योगं सहस्रद्वितयं विदित्वा । पृथक्पृथक् ता गणक प्रचक्ष्व रूढा सगोले गणिते मतिश्चेत् ॥३५॥ आस्तां तावत् सगोलः सुगणक गणितस्कन्धबन्धप्रसिद्धः सिद्धान्तो

५८० गोलाध्याये मार्तण्डः सममण्डलं किल यदा दृष्टः प्रविष्टः सखे काले पञ्चघटीमिते दिनगते यद्वा नते तावति केनाप्युज्जयिनीगतेन तरणेः क्रान्तिं तदा वेत्सि चे- न्मन्ये त्वां निशितं सगर्वगणकोन्मत्तेभकुम्भाङ्कुशम् ॥४०॥ मार्तण्डे सममण्डलं प्रविशतिच्छाया किलाष्टचङ्गुला दृष्टाष्टासु घटोषु कुत्रचिदपि स्थाने कदाचिद्दिने । अर्कक्रान्तिगुणं तदा वदसि चेदक्षप्रभां तत्र च त्रिप्रश्नप्रचुरप्रपञ्चचतुरं मन्ये त्वदन्यं नहि ॥४१॥ यत्र क्षितिज्या शरसिद्ध २४५ तुल्या स्यात् तद्धृतिस्तत्त्वकुराम- संख्या ३१२४ । तत्राक्षभाकौ गणक प्रचक्ष्व चेदक्षक्षेत्रविचक्षणोऽसि ॥४२॥ क्रान्तिज्‍यासमाशङ्कुतद्धृतियुतिं कुज्यौनितां वीक्ष्य यो विंशत्यश्वरसै ६७२० मितामथ परां षष्ट्यङ्कचन्द्रै१९६०मिताम् । कुज्याग्रामपमशिञ्जिनीयुतिमिनं वेत्त्यक्षभां चापि तं ज्योतिर्वित्कमलावबोधनविधौ वन्दे परं भास्करम् ॥४३॥ क्रान्तिज्‍यासमाशङ्कुतद्धृतियुतिं कुज्यौनितां वीक्ष्य यः पूर्णाब्ध्यब्धिमहीमिता१४४०मथ परां खाभ्राष्टभू१८०० संमिताम् । अग्राज्यापमशङ्कुतद्धृतियुतिं वेत्त्यक्षभाकौ च तं ज्योतिर्वित्कमलावबोधनविधौ वन्दे परं भास्करम् ॥४४॥ यत्र त्रिवर्गेण ९ मिता पलाभा तत्र त्रिनाडीप्रमितं चरं स्यात् । यदा तदार्कं यदि वेत्सि विद्वन् सांवत्सराणां प्रवरोऽसि नूनम् ॥४५॥ याम्योदक्समकोणभाः किल कृताः पूर्वैः पृथक्साधनै- र्यास्तद्दिग्विवरान्तरान्तरगता याः पृच्छकेच्छावशात् । ता एकानयनेन चानयति यो मन्ये तमन्यं भुवि ज्योतिर्विद्वदनारविन्दमुकुलप्रोल्लासने भास्करम् ॥४६॥

" or "तत्स्वान्तरं"? Wait, compare it with L14: "वदस्यस्यान्तरं". Wait! In L14, it is: व-द-स्य-स्या-न्त-रं! Wait, look at L14: is it "वदस्यस्यान्तरं" or "वदस्यस्वान्तरं"? Look at the two letters: 'स्य' and then the next one: It's identical to 'स्य' with 'ा' = 'स्या'! Wait, why would it be "वदस्यस्यान्तरं"? Because "वद अस्य अस्य अन्तरं"? No, "वद अस्य अन्तरं" -> "वदस्य स्यान्तरं"? No! Wait! What if the root/word is: "वद अस्य स्वान्तरं"? Look at the loop of the second character: it has a loop to the right! In Devanagari, 'य' curves to the right, while 'व' is a closed loop! In L14: the first one is 'स्य' (with curve to right). The second one also has a curve to the right: 'स्या'! Wait, look at L18: "वदस्यस्यान्तरं" - exactly the same: व-द-स्य-स्या-न्त-रं! Wait, why does it say "वदस्यस्यान्तरं"? Could it be a misprint in the book for "वदस्य स्व

५८२ गोलाध्याये भागोनयुक्तं त्रिभ २ । २६ ॥ ३ । १ ॥ मर्कचन्द्रौ चेत् सायनांशौ च विपातचन्द्रः । भागद्वयोनो भगण ११ । २८ स्तदानीं पातं वद त्वं यदि बोबुधीषि ॥५६॥ यातेऽपि पाते क्वचिदेष्यलक्ष्म गम्ये न गम्यं वद चित्रमत्र । यत् संभवासंभववैपरीत्यं सांवत्सराचार्य विचार्य नूनम् ॥५७॥ वा० भा०—एते प्रश्ना व्याख्याता एव ॥२९-५७॥ मरीचिः—अथैवं प्रश्नानामानन्त्यं तद्दशादुत्तराणामपीति स्वबुद्ध्योत्तरं प्रच्छकप्रश्नानां देयम् । अत्र प्रतिमनुष्यं बुद्धिभेदात्तत्प्रश्नानां वक्तुमशक्यत्वादिति सूचनार्थं सोद्देशप्रश्नं सविष्ण्वाऽऽह—मित्र मित्र इति ॥ हे मित्र । अनेन सुहृत्प्रश्ने कोपो न विधेय इति सूचितम् । यत्र देशे त्रिनेत्रर्क्षमध्य- स्थितः ॥ महादेवनक्षत्रमार्द्रा ।। तस्या मध्यभागेऽर्धे स्थितः । मित्रः सूर्यः । सायनाकों राशिद्वयं विश्वांशा नखकला इति ।। त्रिनेत्रस्य दिशि उदयं प्राप्नोति । तत्र देशे मे ममा- भिमतामक्षप्रभां कथय । ननु मया वक्तुं न शक्यत इत्यत आह—तान्त्रिकेति ।। तन्त्रतत्त्वज्ञ । तथा च ग्रन्थ- ज्ञस्य तव नाशक्युत्तरमिति भावः ।। ननु ग्रन्थे एतदुत्तराभावात्कथं वक्तुमुत्तरं शक्यमित्यत आह—दक्ष इति ।। यदि त्वं गोले गोलस्वरूपज्ञाने समर्थोऽसि ।। तथा च गोलतत्त्वज्ञस्य तव ग्रन्थे एतदुत्तराभावेऽपि कल्पनासामर्थ्यादुत्तरं वक्तुं शक्यमेवेति भावः ॥ अत एवाक्षुब्धमक्रोधमिति क्रियाविशेषणम् । उत्तरदानासमर्थो हि क्रोधं करोतीति भावः ॥ ननु तर्हि विचार्यं वक्तव्यमित्यतः क्रियाविशेषणमाह—क्षिप्रमिति ।। शीघ्रम् । अस्योत्तरस्य सुगमत्वादल्पविचारेणोत्तरं शक्यमिति विलम्बो न विधेय इति भावः ।। तथा च सायनसूर्यज्ञाने त्रिनेत्रस्य दिश्युद्गमं यातीत्यनेन दिग्ज्यातुल्याग्रालाभादग्राज्ञाने चाक्षभां वदेति प्रश्नस्योत्तरं यद्यग्राकर्णे सायनसूर्योत्पन्नक्रान्तिज्या कोटिस्तदा त्रिज्या- कर्णे केति लम्बज्या ।। अस्या अक्षज्यालम्बज्याकोटौ पलज्या भुजस्तदा द्वादशकोटौ को भुज इत्यक्षभेति मन्दैरपि स्वतो ज्ञेयमित्युत्तरसूत्रं प्रकृतम् । अत्राग्राप्रयोजनादि- ग्ज्यासंबन्धाभावाच्च दिग्ज्योद्देशो व्यर्थोऽपि प्रश्नस्य कठिनाभासनार्थं दिग्ज्यासूच- नमित्यवधेयम् ।। यथा दिग्ज्यातुल्याग्रा २४३१ क्रान्तिज्यार्थं सूर्यस्य २ । १३ । २० । भुजज्या ३२९२ । ६ । ४० । क्रान्तिज्या १३३७ । ३७ । ३९ । लम्बज्या १८९१ । ५१ । १८ । अक्षज्या २८६९ । १६ अक्षांशाः ५६ । ३६ । २२ । ३० । लम्बांशाः ३३ । २३ । ३३ । ३० । अक्षभा १८ । १० । ३० ॥ २९ ॥

प्रश्नाध्यायः ५८३ अथ स्वत एवोत्तरज्ञानसंबन्धिप्रश्नान्तरमनुष्टुभाऽऽह—एकद्वित्रिचतुरिति । यत्र यस्मिन् देशे । एकद्वित्रिचतुःपञ्चषड्भिः सौरमासै रविरुदितो दर्शनयोग्यो ऽरत- मयमस्तं गच्छति तत्र देशे पृथक्पृथगक्षांशान्वदेति ॥ अत्र लम्बाधिका क्रान्तिरुदक्च यावत्तावद्दिनं संततमेव तत्रेत्युक्त्या सायनो रवि- मिथुनाधे । तत आरभ्यैको मासो दिनमारोहणाभ्यां मिथुनार्धक्रान्तिज्यातुल्यलम्बज्यादेशे । एवं मिथुनादौ तत्क्रान्तितुल्यलम्बज्यादेशे मासद्वयं तथैव दिनम् । वृषार्धे तत्क्रान्तिज्या- तुल्यलम्बज्यादेशे मासत्रयं दिनम् । वृषादिक्रान्तिज्या तुल्यलम्बज्यादेशे मासचतुष्टयं दिनम् । मेषार्धक्रान्तिज्या तुल्यलम्बज्यादेशे मासषट्कं दिनमिति तत्तत्क्रान्तिज्या एव लम्बज्यास्तद्व

५८४ गोलाध्याये सिद्धान्तग्रन्थः । नन्वस्मिन्नप्रसिद्धे विचारः किमर्थमुपयोगाभावादित्यतः सिद्धान्तविशे- षणमाह—गणितस्कन्धबन्धप्रसिद्ध इति । ज्योतिषःशास्त्रैकदेशभूतगणितस्कन्धे ये बन्धाः प्रबन्धा ग्रन्थास्तेषु प्रसिद्धो मुख्यः ॥ तथाच प्रसिद्धत्वाद्विचारस्याप्युपयोगोऽस्त्येवेति भावः ॥ आस्तां तद्विचारः । दूरे तिष्ठत्वित्यर्थः ॥ तावत्प्रथमं लग्नसाधनार्थं तात्कालिको लग्नसाधनकालिकः सूर्यः ॥ तत्र त्रिप्रश्नोक्तलग्नानयने ॥ बतेति खेदे ॥ किम् । कुतः कृत इति अस्य विचार आवश्यकः ॥ खेदस्त्वावश्यकलग्नविचारमुपेक्ष्यानावश्यकपदार्थविचारो- द्योगकरणात् । ननु यत्कालिकं लग्नं साध्यं तात्कालिकार्कग्रहणेनैव तत्सूक्ष्ममन्यथा सूर्यलग्नयोः संबन्धा- भावेन स्थूलत्वापत्तेरितयतस्तात्कालिकार्ककरणेऽनिष्टमाह—नाडीषष्ट्येति ॥ किल यतः । आर्क्ष्या नाडीषष्ट्या दशपलयुतया दशपलयुतनाक्षत्रषष्टिघटीभिरित्यर्थः ॥ सूर्यसंबन्ध्यहो- रात्रं भवति । दशपलेति षष्टिकलागतितुल्यासुधरणेन । एतदुक्तिरुपलक्षणा तत्कारणात्प- लोने द्युरात्रे नवपलयुतषष्टिघटीमितकाले । तात्कालिकसूर्यादानीतं लग्नमधिकं तात्कालिक- सूर्याधिकं कथं भवतीति प्रकर्षेणास्योत्तरं कथय । तथाच सूर्योदयकाले लग्नस्य सूर्यतुल्यत्वेनाधिकत्वासंभवेन सुतरां तत्पूर्वकालेऽधि- कत्वासंभवः ॥ सूर्योदयानन्तरं तदधिकत्वात् ॥ अतस्तात्कालिकार्ककरणे उक्तबाधकात्तद- करणं युक्ततरम् । तेन सूर्याल्लग्नस्य सूर्योदयकाले तुल्यत्वसंभवेन तत्पूर्वकाले न्यूनत्वसंभव इति भावः ॥३७॥ ननु सावनघटीग्रहे तात्कालिकार्ककरणं युक्तम् । अहोरात्रे सावनषष्टिघटीमितत्वात्ततो- ऽधिकदिनगतकालासंभवेन सूर्योदये सूर्यतुल्यलग्नसिद्धेरुक्तदोषप्रसङ्गादित्यतः सावन- घटीनां नाक्षत्रघटीनां वा ग्रहणे दोषस्तत्रास्त्येवेति शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह—नाक्षत्रा उतेति । अथ हठात्सावनषष्ट्यङ्गीकारेण दोषापाकरणं करोषि तर्हि तनुकृतौ लग्नकरणे । नाक्षत्रा नाड्य उताथवा सावना नाड्यस्त्वयाऽङ्गीक्रियन्ते इति त्वां प्रति पृच्छ्यते ॥ तत्र चेद्यदि सावना उक्तदोषापाकरणायाङ्गीक्रियन्ते तर्हि नाक्षत्रा उदयास्ताभ्यः सावन- घटीभ्यः कथं केन प्रकारेण विशोध्यास्तं प्रकारं कथय ॥ ननु शोधने को वा संदेह इत्यत उदयविशेषणमाह—विसदृशा इति । विजातीयाः । तथाच योगोऽन्तरं तेषु समानजात्योरित्युक्तेः सावनघटीभ्यो नाक्षत्रोदयानां विशोधनम- युक्तमतः शोधनार्थं नाक्षत्रोदयानां सावनीकरणमावश्यकं तत्तु नोक्तमिति महादोष इति भावः ॥ अथ यदि नाक्षत्रास्तदोदयशोधनं संगच्छतेऽपि । द्युरात्रसदृशे दशपलयुतषष्टिनाक्षत्र- घटीमितद्युरात्रतुल्यकाले गते । सूर्योदयादिष्टकाले इत्यर्थः ॥ तात्कालिकार्काधिकं लग्नं कथमुक्तम् । समम् । सूर्योदयतुल्यं लग्नं कथं न भवति । तथाच सूर्योदयकाले सूर्यतुल्यं लग्नं नाक्षत्रघटीभिस्तात्कालिकार्केण यदि स्यात्तदा नाक्षत्रघट्यङ्गीकारः सुयुक्तियुक्तः ॥ न चैवमिति पूर्वोक्तदूषणमेव । अतः फलितमाह—तत इति । उक्तदूषणादित्यर्थः ॥ सूर्यो लग्नानयने तात्कालिकः कुतः कृत इति ॥

प्रश्नाध्यायः ५८५ ननु लग्नानयनोत्तरं तद्विकार एवाऽऽश्चर्यो यदेष्टा घटिका विलग्नं कालश्च तत्रौद- यिकात्सकृच्चेत्युक्तैर्नाक्षत्रघटचङ्गीकारे तात्कालिकाऽर्कप्रसक्त्योक्तदोषाभावः ॥ सावनघ- ट्यङ्गीकारे तु चेत्सावनाः प्रष्टुरभीष्टनाड्यस्तदैव तात्कालिकस्तिग्मरश्मेरिति तत्रैवोक्ते- स्तात्कालिकार्ककरणे दोषाभावाच्च विजातीयनाक्षत्रोदयशोधनमप्यदोषः ॥ कथमन्यथा चन्द्रचक्रदिवसैक्यमूनितं चन्द्रमासभदिनैर्दिनक्षया इत्याद्युक्तं संगच्छेतेति तत्कालिकार्क- खण्डनप्रश्नोऽनुचित इति चेन्न ॥ एतत्प्रश्नस्य सावनघटीग्रहणे तात्कालिकार्को नाक्षत्रघटीग्रहणे औदयिकार्क इत्यत्र युक्तिं वदेति प्रश्ने तात्पर्यपर्यवसानात् । अस्योत्तरं त्रिप्रश्नाध्यायसावनाधिकारे लग्नार्थ- मिष्टघटिका इत्यादिना प्रागेवोक्तम् ॥ अथ गोलसंबन्धिप्रश्नानामानन्त्यसूचनाथं प्रागुक्तं प्रश्नमनुवदति-पञ्चाङ्गुल्येति ॥ अथ स्पष्टकालसंबन्धेनोक्तेः प्रसङ्गादिष्टदिङ्नियमप्रश्नसूचनार्थं सममण्डलसंबन्धि प्रश्न- त्रयं क्रमेण पूर्वप्रश्नपूर्वस्थमनुवादेन पूरयति-दिनकरे करिवैरीति ॥ मातंण्डः सममण्डलमिति । मार्तण्डे समेति ॥ अथ पञ्चाङ्गुला गणकेति प्रश्नस्य प्राक्तनं प्रश्नत्रयं पूरयित्वा प्रसङ्गात्तदग्रिमं प्रश्नचतुष्टयमनुवादेन पूरयति-यत्र क्षितिज्येति ॥ क्रान्तिज्यासमेति ॥ क्रान्तिज्यासमेति ॥ यत्र त्रिवर्गेणेति ॥ अथ प्रसङ्गात्तदधिकारस्थमुक्तप्रश्नातिव्यवहितान्तरं पाश्चात्यं प्रधानभूतमेकायनप्रश्न- मनुवदति-याम्योदक्समेति ॥४६॥ अथ छायाप्रश्नप्रसङ्गादविशिष्टं त्रिप्रश्नोक्तं पलभाप्रश्नमनुवदति-दृष्ट्वेष्टभा- मिति । नवायमुक्तप्रश्नानामादौ तत्रोक्तेः संनिहितत्वेन याम्योदक्समकोणभा इति प्रश्ना- नुवादात्पूर्वमनुवाद्य इति वाच्यम् । ग्रन्थे तत्प्रश्नयोस्तथा क्रमाभावात् ॥ छायाद्वयस्यै- कानयनावगम्यत्वे चात्र छायाद्वयात्पलभाप्रश्नाद्दिनैकानयनप्रश्नं पूर्वमेतत्प्रश्नानुवाद- स्यानुचितत्वाच्च ॥४७॥ अथोक्तानां त्रिप्रश्नाधिकारप्रश्नानामुत्तराणि तदधिकार एव तत्तत्प्रश्नाग्रे सन्ति नोत्तरान्तरापेक्षेति सूचनार्थं छायाद्वयं वेति प्रश्नस्योत्तरमनुवदति-भाद्वयस्य भुजयो- रिति । न चोक्तप्रश्नानामेकतमप्रश्नस्योत्तरकथनमावश्यकमित्येतदुत्तरस्यैवानुवादे किं नि- यामकमिति वाच्यम् । इतरोत्तरानुवादे एतत्प्रश्नेन तदुत्तरासंबन्धप्रतीतेः संगत्यनुपपत्तेः ॥

" or "स्याग्रमात्रं"? Wait, look at: "व्यवहितस्याव्यग्रमात्रं" or "व्यवहितस्याग्रमात्रं"? Let's zoom in on that word in L34: गृ, हा, दि, भि, र्व्य, व, हि, त, स्या, ग्र, मा, त्रं Wait! Is there 'व्य'? गृ (gṛ) हा (hā) दि (di) भि (bhi) र्व्य (rvya) व (va) हि (hi) त (ta) स्या (syā) ग्र (gra) मा (mā) त्रं (traṃ)! It is "गृहादिभिर्व्यवहितस्याग्रमात्रं"! Wait, is there 'व्य' between 'स्या' and 'ग्र'? No! It's just 'स्या' then 'ग्र'! "व्यवहितस्य + अग्रमात्रम् = व्यवहितस्याग्रमात्रं"! Of course! "अग्रमात्रम्" means "only the tip/top"! And look at the next word: "सरवे" or "सरले"? वंशस्य (of the bamboo pole): is bamboo 'सरवे' or 'सरले'? सरलस्य वंशस्य -> "सरले वंशस्य" or "सरवे"? Look at the letter: स, र, वे or ले? In this font, 'ल' has a shape like 'ल' or 'वे'? Look at 'ल' in 'मूलमिति' (L33): 'मू', 'ल

सललोकयते ॥ अत्रैव त्वमवस्थितो यदि वदस्यस्यान्तरं वोच्छ्रयं मन्ये यन्त्रविदां वरिष्ठपदवीं यातोऽसि धीयन्त्रवित् ॥ दूरस्थस्येति ॥ अप्याकर्ण्यति । यत्रायनांशसंस्कृतौ सूर्यचन्द्रौ । चः क्रमार्थे ॥ चतुर्द्विराशी राशिचतु- ष्टयमर्को राशिद्वयं चन्द्रः ॥ विपातचन्द्रः ॥ पातवर्जितचन्द्रो राश्यष्टकम् । तत्र तादृश- स्थले । आशु शीघ्रम् । किल निश्चयेन । पातं क्रान्तिसाम्यरूपं कथय ॥ ननु यदायनां- शाभावस्तदैते सूर्यचन्द्रपाताः—सू० ४ चं २, पा ६ अत्रायनांशाभावात्पातभुजज्याभा- वाच्चार्कचन्द्रगोलायनसंधी अविकृतावभिन्नौ । ३ । ६ । ९ ॥ अयनसंधिस्थचन्द्रस्तदा- सूर्यपातज्ञानार्थं सूर्यगतिः षष्टिकलाश्चन्द्रगतिः खवसुमुनिमिता कल्पिता । अयनसंधितु- ल्यश्चन्द्रः ३ स्वेष्टकालात्कियतकालान्तरेण भवतीत्यभीष्टचन्द्रतदासन्नायनसंध्योरन्तरमे- कराशिस्तत्कलाः १८०० । चन्द्रगत्या भक्ताः फलमेष्यं दिनाद्यं २ । १८ । २८ । अनेन चालितः सूर्यः ४ । २ । १६ । पातश्चन्द्रः ६ । ० । ७ । २१ । अत्र चन्द्रस्य मध्यम- क्रान्तिरुत्तरा चतुर्विंशत्यंशाः २४ । शरो दक्षिणः कलात्मकः २६९ । ५९ । स्पष्टक्रा- न्तिरुत्तरा १९ । ३० । १ । सूर्यक्रान्तिः २० । ७ । १० । अत्र स्वायनसंधाविन्दोः क्रान्तिस्तत्कालभास्करक्रान्तिरूना यावत्तावत्क्रान्त्योः साम्यं तत्रोर्नास्तीति पाताधिकारो- क्त्या पाताभावज्ञानात्खिलमुदाहरणम् । एकादशायनांशाभ्युपगमेऽपि खिलत्वमित्यत आह—धीवृद्धिदमिति ॥ यदि त्वं धीवृद्धिदं लल्लोक्तं तन्त्रं बोबुध्योष्यातिशयेन जानासि ॥ तथाच धीवृद्धिदोक्तसूर्यपिमादोजपदोद्भववाच्चेद्युग्मादिजश्चान्द्रमसो लघीयान् ॥ अपक्रमा स्यान्न तदाऽस्ति पातस्तदन्तत्वात्वेऽपमयोः समत्वमित्यनेनात्र सूर्यक्रान्तेः २० । ३९ । चन्द्रस्पष्टक्रान्ति १६ । ४५ । रूनाऽपि सूर्यचन्द्रयो २१ युग्मोजपदस्थत्वात्क्रान्तिसाम्य- संभवः । स चायमयुग्मजश्चन्द्रमसोऽपमश्चेदपक्रमाद्भानुमतोऽधिकः स्यात् ॥ समोद्भवो वाऽनधिकस्तदेतो निपातकालो भवितान्यथाऽत ज्ञात लक्षणादेष्य इति धीवृद्धिदपक्षे तदुदाहरणस्य खिलत्वाभाव इति भावः ॥ अत एव विपातचन्द्र इत्युक्तं संगच्छते । न च तत्र तदुक्तप्रकारेण क्रान्तिसाम्यं ज्ञेयमिति प्रश्नोऽनुचित इति वाच्यम् । क्रान्त्योर्यु- तिरेकदिक्कयोर्विवरं भिन्नदिशोस्तु वैधृतौ ॥ विवरं समदिक्स्थयोस्तयोर्व्यतीपातेऽन्यदिशोः समागमः ॥ प्रथमः स तथाऽपरो युतै रहितैर्वेष्टघटीफलेन तैः ॥ गतयोरथवाऽपि गम्ययो- विवरं संयुतिरन्यथा तयोः ॥ प्रथमेष्टघटोअवधेऽमुना विहृते लब्धघटोभिरुत्तरः ॥ पातः प्रथमे गतागवे गतगम्यः प्रथमाख्यकालतः ॥ इत्यनेन तत्र गणिते क्रियमाणे पाता- संभवात् ॥ तथाहि ॥ प्रथमः ३५ । ५४ । अपरः ३७ । ९ । अस्मात्पातमध्यस्य दिना- दिना कालः २४।४।२८। अस्मात्पुनरसकृत्तत्र क्रान्त्योः साम्यानुपलम्भ इति ॥ अथैवमेव क्रान्तिसाम्यसद्भावे तदुक्त्या तदसंभव इति प्रश्नमुपजातिकायाऽऽह- युक्तायनांशोऽशशतमिति । अयनांशसंस्कृतश्चन्द्रो दशांशाधिकराशित्रयम् । सूर्यो विंशति-

न्तरेऽपि"? Wait, look at the image: प - रि - व - र्त्त - ा - न् - त - रे - ऽ - पि. Wait, let's look at the letter between 'व' and 'न्त': It has a 'त' with repha above. Does it have an ā-kāra? Wait, look at the word: "परिवर्तन्तरेऽपि" - wait, there is NO ā-kāra, it's just 'परिवर्तन्तरेऽपि'? Wait! Look at the top of that letter: repha. Below: 'त'. Then next letter is 'न्त' (nta)! Wait, why would it be "परिवर्तन्तरे"? "परिवर्तानन्तरे"? Wait, look at "परिवर्त": is the next letter 'न्' 'त'? Wait! Could it be "परिवृत्त्यन्तरेऽपि"? No, it definitely starts with 'प रि व'. Could it be "परिवृत्तान्तरेऽपि"? Wait, look at the letter after 'व': It has a repha above it. So it's 'र्व'. Then below: 'त'. Then next: 'न्त'? No! Is it 'न'? Wait, let's look at the word in line 30: प रि व र्त्त न्त रे ऽ पि or प रि व र्त्ता न्त रे ऽ पि?

प्रश्नाध्यायः ५८९ द्धान्तं तत्त्वं कथय चेद्यदि तव बुद्धिः क्रान्तिसाम्ये तद्विचारे प्रसृता विस्तृताऽस्ति ॥ तथा च क्रान्तिसाम्य इत्यनेन तत्काले क्रान्त्योस्तुल्यत्वं वा गणितेन निर्णीतमिति संभवासंभव- लक्षणं धीवृद्धिदोक्तमयुक्तमिति भावः ॥ ५५ ॥ अथ पातगतैष्यविपर्यासोदाहरणप्रश्नं तत्पक्षदोषरूपमिन्द्रवज्रयाऽऽह- भागोनयुक्त- मिति । एकभागोनं त्रिभम् । एकोनत्रिंशदंशाधिकराशिद्वयम् । एकभागयुक्तं त्रिभम् । एक- भागाधिकराशित्रयं चेद्यदि यस्मिन्कालेऽयनांशसंस्कृतौ सूर्यचन्द्रौ । विपातचन्द्रः । केवल- पातायुतः केवलचन्द्रो धीवृद्धिदे पातस्य द्वादशराशिशुद्धस्य पातत्वेनोक्तः । तत्पक्षे विपाते चन्द्र इत्येव वक्तुमुचितम् । भागद्वयोनो भगणः । अष्टाविंशतिभागाधिका एकादश राशयः ।। च समुच्चये ।। तदानीं तत्कालं पाते गतगम्यरूपं वद । यदि त्वं तत्त्वमतिशयेन जानासि । अत्र साधितावपक्रमावंशाद्यौ २३ । ५९ । २३ । ५० । सूर्ययुग्मपदस्थचन्द्रयोरधिकन्यून- त्वाद्वीवृद्धिदपक्षे गतः पातः । अत्र तदुक्तासकृत्साधनप्रकारेण गतकाले पातासंभवः ॥ आचार्यपक्षेणैकादशायनांशे चन्द्रगोलायनसंध्यो २ । २९ । १६ । २ । २९ । १६ । रेत- न्निमितत्वान्निरयनचन्द्रस्य विंशतिभागाधिकराशिद्वयमितत्वेनौजपदस्थितत्वात्तत्क्रान्तेः । २३ । ५० । सूर्यक्रान्तितो २३ । ५९ । न्यूनत्वादेष्यः ।। धीवृद्धिदोक्तसकृत्प्रकारेण चैष्यकाले पातसंभवाच्च ।। यद्यप्यत्र सूर्यापिमादोजपदोद्भूतवादिति धीवृद्धिदोक्तलक्षणेन स्वायनसंधा- विन्दोरित्याचार्योक्तलक्षणेन च पातासंभवस्तथाऽपि तावत्स मत्त्वमेवेत्यादिना क्रान्त्यन्तर- कलानां मार्नकखण्डादल्पत्वेन क्रान्तिसाम्याङ्गीकारः ॥ तथा भूतक्रान्तिसाम्यस्याग्रेऽपि संभवादेष्यत्वमिति ध्येयम् ॥ नन्वत्रापि तदुक्तलक्षणेन गत एव भवत्वित्यतः पूर्वोपसंहारप्रश्नव्याजेन तदु- त्तरं स्फुटमिन्द्रवज्रयाऽऽह - यातेऽपि पाते इति । गते । एष्यलक्ष्म ।। धीवृद्धिदोक्तै- ष्यपातलक्षणम् । अपिशब्दात्सर्वत्र यातपाते एष्यलक्षणनियमो नेत्यर्थः ॥ तादृशमुदा- हरणं तु ॥ गोंशोनयुक्तं त्रिभमर्कचन्द्रौ चेत्सायनांशौ च विपातचन्द्रः । भागद्वयाढ्यं हि स्वयं तदानीं यातं वद त्वं यदि बोबुधीतीति कल्पितः मुक्तरीत्या । अत्र सायनार्कः २।२१। सायनचन्द्रः । ३ । १ । सपातचन्द्र । २ । भास्करोक्तोऽयनसंधिः २ । २९ । १९ । अत्र निरयनचन्द्रस्य द्वयंशोनत्रिभमितत्वेन प्रथमपदान्तर्गतत्वात्तत्स्पष्टक्रान्ते २३ । ५० । रर्कक्रान्तितोऽ २३ । ४१ । धिकत्वादतः पातः ॥ लल्लोक्तासकृत्प्रकारेणात्र तत्संभवाच्च ।। लल्लमते चन्द्रस्य द्वितीयपदस्थत्वेन तत्क्रान्ते २३ । ५० । रर्कक्रान्तितो २३ । ४१ ॥ न्यूनत्वाभावादेष्यः । अत्र तदुक्तासकृत्प्रकारेण तदसंभवाच्चेति । क्वचित्स्थलान्तरे भागोन- युक्तं त्रिभमिति प्रागुक्तप्रश्ने । गम्ये एष्यपातरूपे । गम्यमेष्यलक्षणं न किंतु पातलक्षणम् । अत्र लल्लोक्तपाताधिकारे इदमाश्चर्यरूपम् । हे सांवत्सराचार्य । कालप्रधानशास्त्रतत्त्वज्ञ । श्रेष्ठ ॥ यत्संभवासंभववैपरीत्यम् । यस्य क्रान्तिसाम्यरूपपातस्य संभवस्थानेऽसंभवलक्षणम् । असंभवस्थाने संभवलक्षणमिति वैपरीत्यम् । नूनं निश्चयेन विचार्य वद ॥ उत्तरं कथय ॥ तथाच पूर्वोक्तप्रश्नविषयेषु लल्लोक्तपातासंभवासंभवगतागतलक्षणानि व्यभिचरन्तीति महद्दूषणं लल्लोक्तस्येति भावः ॥२९-५७॥

५९० गोलाध्याये केदारदत्तः—इस प्रकार के अनेक गणितगोल के चमत्कृत बुद्धिवर्द्धक प्रश्न और समाधान भी गोलाध्याय की समाप्ति में आचार्य ने किये हैं। प्रायः इस प्रकार के सभी प्रश्नों का भंग (समाधान) ग्रहगणिताध्याय के त्रिप्रश्नाधिकारान्त में किये गये हैं और जिनका स्पष्टीकरण शिखा नामक हिन्दी भाषा माध्यम से किया गया है। यहाँ पर ग्रंथ विस्तार भय से हम इस प्रश्नाध्याय को— 'दिनकरे करिवैरिदल ४।१५ स्थिते नरसमा नरभापरदिङ्मुखी। भवति यत्र पुटो पुटभेदने कथय तांत्रिक तत्र पलप्रभाम्॥ मात्र ३९ श्लोकोक्त प्रश्न का सयुक्तिक समाधान यहाँ पर दे रहे हैं। इसी प्रकार विषय वैदुष्य प्राप्त खगोलज्ञों से अन्य प्रश्नों का समाधान स्वयं हो जायगा। आचार्य का कहना है कि जिस समय सूर्य सिंह राशि में १५ अंश है उस समय उस नगर में १२ अंगुल शङ्कु की छाया १२ अगुल के तुल्य ही पश्चिमाभिमुखी देखी गयी है तो, हे तान्त्रिक (= खगोलज्ञ) उस नगर की पलभा का मान बताओ। आचार्य उस नगर का अ

(आधुनिकल्पक = आधुनिक + कल्पक with elision, or typo forआधुनिककविकलपनयाorआधुनिकल्पक)? Look at the image very carefully: इ त्य ने ना ऽऽ धु नि क ल् प क क ल् प न याYes! The letters are literally:इत्यनेनाऽऽधुनिकल्पककल्पनया! Every single glyph matches:इत्यनेनाऽऽधुनिकल्पककल्पनया`!

Line 22: स्वबुद्धिकल्पनयैवेति सूचितम् । तथाच तदन्तरकालजग्रन्थेष्वप्येषां विशेषाणामदर्शनान्मत्कृतग्रन्थ-

Line 23: वैयर्थ्यं नेति भावः ।। नन्वेवं लाघवाद्ग्रन्थसमाप्तिकालिकशालिवाहनशकातीतवर्षाणां द्विनग-

Line 24: दिङ्मितानां कथनेनैवाऽऽशङ्कानिवारणसंभवादुक्तरीतिगोरवमितिश्चेन्न ।। बाल्यं वृद्धिर्वपुः Wait, उक्तरीतिगोरवमितिश्चेन्न or उक्तरीतिगौरवमितिश्चेन्न? Look at गोरव: it has ONE matra on top

-> no,ड भ्र द र्भा ग्र धी म तः That is:डभ्रदर्भाग्रधीमतः! Wait, look at दर्भा: is there another letter between र्भाandग्र? No! It's डभ्रदर्भाग्रधीमतः! Wait, look at line 7 again: गणितस्कन्धसंदर्भोडभ्रदर्भाग्रधीमतः । Wait, let me look at the image at high zoom. Betweenसं-द-र्भो-and-धी-म-तः: We have: ड भ्र द र्भा? Wait, look at भ्र- is there a repha onभ्र? Wait! Is it: ड भ्र द र्भा Wait, look at the letter betweenदandग्र: It's र्भा! Wait, is that a भ? Yes! Wait, so it is: गणितस्कन्धसंदर्भोडभ्रदर्भाग्रधीमतः । Wait, is glyph 9ड`?

प्रश्नाध्यायः ५९३ डितेनाऽऽह—ये वृद्धा लघव इति । अत्रास्मिन्समये ये पृथिव्यां स्थिता वृद्धाः पुरातना गणकाः सगोलगणिततत्त्वाभिज्ञाः । ये लघव आधुनिकाः सांप्रतगणकाः ।। अपिः समु- च्चये ।। तान्प्रति । अञ्जलि हस्ततलयोर्मिलनं बद्ध्वा संपुटीकृत्येत्यर्थः ।। अहं वच्मि वदामि ।। किं तदाह—क्षन्तव्यमिति ।। मया भास्करशर्मणाऽधुना सांप्रतं पूर्वोक्तयो ब्रह्मगुप्तलल्लाद्याचार्याणामुक्तयो दूषिताः ।। अघटमानाः प्रदर्शिता इति यद्धाष्टर्यं कृतं तत्तैर्लघुवृद्धगणकैः क्षन्तव्यम् । सह्यम् । तथा च युष्माभिर्दोषोद्धत्यक्षमापनं गुणज्ञत्वात्कर्त- व्यमिति भावः ।। ननु तत्त्वं वक्तव्यं परोक्तमतत्त्वं किमर्थं दूष्यं येनौद्धत्यं स्फुटं भवति ।। प्रर्दूष्य च क्षमापनविज्ञप्तिरत्यन्तमस्माकं तिरस्कारायेत्यतस्तदुक्तिदूषणे कारणमाह— कर्तव्ये इति ।। यतः कारणात् । स्फुटवासनाप्रकथने । तत्त्वतया पदार्थस्वरूपस्य प्रकर्षेण सूक्ष्मविचारेण प्रतिपादने कत्र्तव्ये सति । पूर्वोक्तिविश्वासिनाम् । पूर्वोक्तिषु विश्वासो यथार्थबुद्धिर्येषामेतादृशां भवताम् । तत्तदूषणम् । तस्य तस्यायथार्थोक्तस्य तत्तदूषणं तेन तेन प्रकारेणाघटमानत्वप्रतिपादनम् । अन्तरेण विना । नितरामत्यन्तम् । प्रतीतिस्तत्त्वत्त्व- ज्ञानं नास्ति न भवति ।। तथाच विना दूषणं भवतां तदुक्तविश्वासान्मदुक्तेनेयंश्र्वार्थतत्त्व- ज्ञानासंभवान्मदुक्तमुपेक्षणीयं भवेद्धिरतस्तद्दूषणकथनेन पूर्वोक्तिविश्वासापगमान्मदुक्तमेवा- पेक्षणीयमिति भावः ।।६०।। केदारदत्त :—विद्वानों से क्षमा प्रार्थना — ग्रहगणित की रचना विशेषता, कुशवृक्ष मूल से शिर तक की उत्तरोत्तर तीक्ष्णता की तरह अत्यन्त सूक्ष्म तीक्ष्ण बुद्धि की तरह जो विषय भेदन कर अन्तः प्रविष्ट हो जाती है, ऐसी बुद्धि से ग्रहगणित सिद्धान्त ग्रन्थ रचनात्मक ग्रहगणित प्रबन्धों के निर्माण में मेरी बुद्धि से यदि जो कुछ उचित और यदि अनुचित भी कहा जाने से मुझसे यदि कोई धृष्टता भी हुई हो तो तदर्थं विद्वत्समाज से क्षमा याचना करता हूँ ।।५९।। विद्वज्जनों से यदि अपराधी हूँ तो क्षमाप्रार्थी भी हूँ— इस सिद्धान्त शिरोमणि ग्रन्थ रचना काल में राष्ट्र में उपलब्ध वर्त्तमान उपस्थित बाल या वृद्ध गणितज्ञों, अथवा पूर्वकाल में भूतपूर्वं जो ग्रहगणितज्ञ हुए हैं उन सभी के प्रति मेरी दोनों हाथों के सम्पुटीकरण अर्थात् हाथ जोड़ कर सभी से प्रार्थना है कि, मैंने पूर्वाचार्यों में ब्रह्मगुप्त तथा लल्लाचार्य सविशेष की उपपत्तियों पर जो दोष उद्घाटित किये हैं उस धृष्टता के लिये सभी आचार्यों से क्षमा की प्रार्थना करता हूँ । पूर्वाचार्यों से कथित उपपत्तियों में क्वचित् कतिपय स्थल विशेष पर त्रुटियों का उल्लेख किये बिना उपपत्ति में ठीक प्रतीति (विश्वास) नहीं हो पाती है, अतएव दोष का उद्घाटन आवश्यक हो जाने से यत्र तत्र स्थल विशेष पर पूर्वाचार्यों की मूल और सही पक्ष का उल्लेख आवश्यक हो जाता है, यह सब भी उन्हीं पूर्वाचार्यों की देन है उनसे क्षमा प्रार्थना है । आचार्य की विनम्रता भी स्वतः सिद्ध हो जा रही है ।।६०।। ३८

५९४ गोलाध्याये

आसीत् सह्यकुलाचलाश्रितपुरे त्रैविद्यविद्वज्जने नानासज्जनधाम्नि विज्जडविडे शाण्डिल्यगोत्रो द्विजः । श्रौतस्मार्तविचारसारचतुरो निःशेषविद्यानिधिः साधूनामवधिर्महेश्वरकृती दैवज्ञचूडामणिः ॥६१॥ तज्जस्तच्चरणारविन्दयुगलप्राप्तप्रसादः सुधी- र्मुग्धोद्बोधकरं विदग्धगणकप्रीतिप्रदं प्रस्फुटम् । एतद्व्यक्तसदुक्तियुक्तिबहुलं हेलावगम्यं विदां सिद्धान्तग्रथनं कुबुद्धिमथनं चक्रे कविर्भास्करः ॥६२॥ केचित् पिपठिषन्त्येनं प्रश्नाध्यायं हि केवलम् । तदर्थं लिखिता अत्र प्रश्नाः प्राग्गदिता अपि ॥६३॥ प्रश्नानमून प्रपठतो गणकस्य गोल- कन्दोल्लसत्सरलयुक्तिशतप्रवालैः । प्रश्नोत्तरार्थपरिचिन्तनवारिसिक्त - मूलामला मतिलता समुपैति वृद्धिम् ॥६४॥ वा० भा०—स्पष्टार्थम् ॥६१-६४॥ इति श्रोमहेश्वरोपाध्यायसुतभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरो- मणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे गोलाध्यायः समाप्तः । मरीचि :—अथ ग्रन्थान्ते मङ्गलमाचरेदिति। विधेः परिसमाप्तग्रन्थस्य प्रचारविघ्नो- पशमनार्थं च पितृवर्णनरूपं वस्तुनिर्देशात्मकं मङ्गलं स्वसिद्धिकारकं शार्दूलविक्रीडितेन शिष्यशिक्षायै निबध्नाति-आसीत्सह्यकुलेति । विज्जडबिडे । विज्जडबिनामके । इदानीं बिडेति नामैकदेशेन प्रसिद्धे । तत्कुत्रेति तत्प्रसिद्धि तद्विशेषणेनाऽऽह-सह्यकुलाचलाश्रितपुरे इति । सह्यनामककुलपर्वतान्तर्गतभूप्रदेशकदेशेऽवस्थितनगरे । महाराष्ट्रदेशान्तर्गते विदर्भा- परपर्यायाविराडदेशादपि निकटे गोदावर्या अपि नातिदूरे । यस्मात्पञ्चक्रोशान्तरे गणेशाय नमो नीलकमलामलकान्तये इत्युक्तेगणेशनीलवर्णप्रतिमा प्रसिद्धाऽस्ति । महेश्वरकृती । महेश्वरनामकपण्डितो महामहोपाध्यायः । एतेन विज्जडबिडे इत्यत्र विद्दिति कृतोत्संपा- दकं विशेषणं पण्डितार्थकमिति निरस्तम् । कृतीत्यस्य पण्डितार्थकत्वेन तद्वैयर्थ्यापत्तेः । अत एव बिडेत्यस्य निबिडार्थकत्वेन केवलमूर्खबाहुल्यं नगरस्यापकर्षकमनुचितमतः पण्डितमूर्ख- योर्वसतिर्नगरस्यानपकर्षिकेति । आसिद्बभूत् । अनेन ग्रन्थसमाप्तिकाले न स्थितोऽन्यथा तद्वर्तमाने भूतप्रयोगस्यामाङ्गलिकत्वापत्तेरिति सूचितम् । नन्वयं पण्डितः कथमवगत इत्यतो

प्रश्नोध्यायः ५९५

विशेषणमाह-श्रौतेत्यादि । वेदसम्बन्धी स्मृतिसम्बन्धी यो विचारस्तत्र यः सारो विचार- स्तत्रात्यन्तं समर्थः । अनेन श्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानादतिशिष्ट इति सूचितम् । तथाच वेदान्तमीमांसाशास्त्राभिज्ञतया पण्डितोऽवगत इति भावः । ननु केवलतच्छास्त्राभिज्ञतया पण्डित्वेऽपि असाधारणपण्डितत्वासिद्धिरत आह-निःशेषविद्यानिधिरिति । समस्तविद्यानां स्थानमित्युत्कर्ष इति भावः । ननु तथाऽपि प्रकृते ज्योतिःशास्त्राभिज्ञतयोत्कर्षस्याभ्युपगमा- द्विशेषस्तदनभिज्ञतया न तत्सिद्धिरित्यर्थः आह दैवज्ञचूडामणिरिति । सकलज्योतिः- शास्त्रतत्त्वज्ञदैवज्ञानां शिरोमणिरिविकज्ञानादित्यर्थः । अस्य विशेषणस्य प्रकृतसंपादक- त्वात्समाप्तपुनरात्तत्वं नेति ध्येयम् । ननु व्यु(विद्यावृ)त्तानानां नराणामृषिजत्वनियमादयं कस्मादृषेः परम्परया जात इत्यत आह—शाण्डिल्यगोत्रेति । शाण्डिल्यवंशात इत्यर्थः । ननु शूशूद्राणामपि तद्वंशजत्वात्तेषामध्ययनाधिकाराभावात्कथमिदमुक्तं सिध्येदत आह- द्विज इति । ब्राह्मणः । यजुर्वेदमाध्यंदिनीशाखाध्यायकः । नन्वे तदधिष्ठितपुरे जडबिडत्वा- देतादृशब्राह्मणानामभावादयमेतादृशः कथमित्यतो नगरविशेषणमाह—त्रैविद्यविद्वज्जने इति । त्रैविद्या वेदत्रयाभिज्ञाः पण्डिता जना यत्र । अत एव विज्जडबिडे इत्यत्र विदां जडे, डलयोः सावर्ण्यात् । जलैः । तेज इत्यभिधानात्तेजोभिर्निबिडमिति युक्तोऽर्थः । तथा चैतादृशानां संगत्यैतादृशत्वं नासंभवतीति भावः । ननु तथाऽप्ययं लोकद्वेषकारको लोकमान्य इति नोत्कर्षसिद्धिरतो महेश्वरकृतिनो विशेषणमाह-साधूनामिति । परद्वेषशून्या- नामवधिर्मर्यादा । परद्वेषशून्यः कोऽप्यस्मादधिको नास्तीत्यतो लोकमान्य इति भावः । ननु तत्र नगरे परद्वेषिलोकानां सत्त्वादयमेतादृशो नेत्यतः पुरविशेषणमाह-नानासज्जन- धाम्नीति । अनेका ये सज्जनाः साधवस्तेषां धाम स्थानभूतं तस्मिन् । तथा च तदुपपत्ति- रितिभावः ॥६१॥ अथ तत्संबन्ध्यहमेनं सगुणं ग्रन्थं कृतवानिति शार्दूलविक्रीडितेनोपसंहरति-तज्जस्त- च्चरणेति । तज्जस्तस्मान्महेश्वरोपाध्यायाज्जात उत्पन्नः । महेश्वरोपाध्यायपुत्रो भास्करो भास्करशर्माऽऽचार्यः । एतदिदं सिद्दातग्रंथनं सिद्धान्तनिबन्धनं चक्रेऽकरोदित्यर्थः । ननु तव कवित्वाशक्तेरिदं निर्मितं कथमित्यत आह=कविरिति । तथाच तच्छक्त्या तन्निर्माणे बाधकाभाव इति भावः । ननु काव्यकर्तृत्वेऽपि कल्पकत्वाभावादिदं कथं निर्मितमित्यत आह-सुधीरिरिति । सुष्ठु धीर्यस्यासौ । तथा चास्य कल्पकत्वसिद्ध्याऽनेन कल्पनयैवेदं निर्मितमिति भावः । ननु सुधीत्वं कृत इत्यत आह-तच्चरणारविन्दयुगुलप्राप्तप्रसाद इति । पितुः पादकमलयुगुलात्सकाशात्प्राप्तः प्रसादो येनासौ । तथा च तच्चरणकमलानु- ग्रहादधिगतसमस्तविद्य इति सुधीत्वं नानुपपन्नमिति भावः । ननु नवीनत्वेनाऽऽधुनिक- बुधानामीक्ष्यंग्रंथपठनात्कथमेतज्ज्ञानं भनतीत्यत आह-हेलावगम्यमिति । विदां सिद्धान्त- रीतिज्ञानामाधुनिकगणकानां हेल्योपेक्षाबुद्ध्या एकवारमवलोकितेनेत्यर्थः । अवगम्यं ज्ञानविषयम् । तथा च विना प्रयत्नं दर्शनमात्रेणैव ज्ञानं भवतीति भावः । कुत इत्युतो

५९६ गोलाध्याये ग्रथनस्य विशेषणान्तरमाह-व्यक्तमदुक्तियुक्तिबहुलामिति । व्यक्ताः स्पष्टाः समीचीना उक्तयो वचनानि यासाम् । एतादृश्यो युक्तयो बहुला बह्व्यो यत्र तदित्यर्थः । यथा च कठिनपदार्थस्याप्यत्रानेकस्पष्टयुक्तिभिः स्वरूपप्रतिपादनात्सुगमं तज्ज्ञानमनायासेन भवतीति भावः । नन्वेतादृशसिद्धान्तग्रन्थनं श्रीपतिभटल्लल्लादीनामप्यस्तीति व्यर्थमिदं ग्रथनमित्यत आह-कुबुद्धिशमनमिति । कुबुद्धीनां निराकरणं यस्मात् । तथा च तत्र वलनाद्युक्तभज्यया कृतं तदशुद्धमिति ज्ञानमेतन्निबन्धान्न तत इत्यादीति भावः । नन्वेतादृशादप्यस्मात् । बुद्धिप्रसारो न भवतीत्यत आह-विदग्धगणकप्रीतिप्रदमिति । विदग्धा अत्यन्ततन्त्राभिज्ञा ये गणकास्तेभ्यः प्रीतिं स्वानुरक्ततां प्रकर्षेण ददातीत्यर्थः । तथा चैतद्ग्रन्थावलोकनेनात्यन्तं [

? No, त् + क = त्क? Wait! "कश्चित् त्वाह" -> "कश्चित्त्वाह"? Let's look at it: क (ka) श्चि (shci) त्क (tka) or त् (t) + था (thaa)? Wait, look at letter 3: it is 'त' with something? Wait! "कश्चित्" then "तथाऽऽह-"! "कश्चित् तथाऽऽह-"! LET'S LOOK AT THAT: क श्चि (shci) त् (t) - wait, is there a virama? Look at the third character: it is 'त्' or 'त'? Wait, no: "कश्चित् तथाऽऽह" -> क-श्चि-त्त-था-ऽऽ-ह! Look at:

1. क
2. श्चि
3. त् (or त्क?) Wait, look at the third character: It's a 'त' merged with 'क'? Wait, no, look at line 9: "कस्यचित्कल्पिताध्यायस्य". In line 9: "कस्यचित्" has 'क', 'स्य', 'चि', 'त्'. Here in line 16:
4. क
5. च्छि or श्चि? Wait, "कश्चित्" -> क