भारतकोश
स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)

स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)

Spanda Nirnaya of Acharya Kshemaraja with Hindi Commentary

आचार्य वसुगुप्त / क्षेमराज द्वारा

DevanagariHindipublished519 पृष्ठ

पृष्ठ 107, कुल 519 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 107

[४] प्रथमो निष्यन्दः स्वरूपस्पन्दनिष्यन्दः ‘स्पन्दकारिका’ के प्रथम निष्यन्द का नाम ‘स्वरूपस्पन्द’ रखा गया है । प्रत्येक अध्याय के साथ ‘निष्यन्द’ शब्द का प्रयोग किया गया है यथा—‘प्रथमनिष्यन्द— ‘स्वरूपस्पन्द’ ‘द्वितीयनिष्यन्द’—‘सहजविद्योदयनिष्यन्द’ । ‘निस्यन्द’ या ‘निःष्यन्द’ (नि

  • स्यन्द + घञ्, षत्व) का अर्थ है—चूना, टपकना, बहना, रस, बहाव या प्रवाह । निस्रव एवं निस्राव भी इसी के समानार्थक हैं । तुलना कीजिए : ‘शिवसूत्र’ एवं ‘स्पन्दसूत्र’— | (क) स्पन्दसूत्र—<br>(अध्यायीकरण) | (ख) शिवसूत्र—<br>(अध्यायीकरण) | | :--- | :--- | | १. स्वरूपस्पन्दः प्रथम ‘निःष्यन्द’ । | १. ‘शांभवोपाय’ = प्रथम ‘उन्मेष’ । | | २. सहजविद्योदयः द्वितीय ‘निःष्यन्द’। | २. ‘शाक्तोपाय’ = द्वितीय ‘उन्मेष’ । | | ३. विभूतिस्पन्दः तृतीय ‘निःष्यन्द’ । | ३. ‘आणवोपाय’ = तृतीय ‘उन्मेष’ । | ‘उन्मेष’ (उद्+मिष्+घञ्) (उद्+मिष्+ल्युट्) = ‘उन्मेषण’ ॥ अर्थ—आँख का खुलना, खिलना । स्फुरण । प्रकाश ॥ ‘उन्मिषित’ = खिला हुआ, खुला हुआ, दृष्टि, नजर, निगाह ॥ उन्मीलन = आँख खुलना ॥ (ग) योगशास्त्र : अध्यायीकरण—१. ‘समाधिपाद’ २. ‘साधनपाद’ ३. विभूति- पाद, ४. कैवल्यपाद । ‘स्पन्दशास्त्र’ में ‘उन्मेष’ का अर्थ— १. एकचिन्ताप्रसक्तस्य यतः स्यादपरोदयः । उन्मेषः स तु विज्ञेयः स्वयं तमुपलक्षयेत् ॥ ४१ ॥ (स्पन्दकारिका) २. ग्लानिर्विलुण्ठिका देहे तस्याश्चाज्ञानतः सृतिः । तदुन्मेष विलुप्तं चेत् कुतः सा स्यादहेतुका ॥ ४० ॥ (स्पन्दकारिका) ३. यस्योन्मेषनिमेषाभ्यां जगतः प्रलयोदयौ ॥ १ ॥ ‘स्पन्द’ का अर्थ— १. अतिक्रुद्धः प्रहृष्टो वा किं करोमीति वा मृशन् । धावन्वा यत् पदं गच्छेत्तत्र स्पन्दः प्रतिष्ठितः ॥ २२ ॥