भारतकोश
स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)

स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)

Spanda Nirnaya of Acharya Kshemaraja with Hindi Commentary

आचार्य वसुगुप्त / क्षेमराज द्वारा

DevanagariHindipublished519 पृष्ठ

पृष्ठ 93, कुल 519 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 93

९२ स्पन्दकारिका जप के ५ अंग → (मन्त्रोच्चारण के समय—) जपांग— अवस्था ५ शून्य ६ विषुवत् ७ चक्रों का स्मरण ९ मन्त्रार्थचिन्तन मन्त्र और नाद—मूलाधार से उठने वाला 'नाद' मन्त्राक्षरों के मध्य माला में पिरोये सूत्र की भाँति होता है— आधारोत्थित नादो गुण इव परिभाति वर्णामध्यगतः (२।२२) मन्त्रजप के समय मन्त्र-विस्तार— प्रथमकूट = मूलाधार से आरब्ध प्रलयाग्निवतः क ए ई ल ह्रीं । द्वितीयकूट = अनाहत से आरब्ध एवं उसके आगे कोटिसूर्यवत्— ह स क ह ल ह्रीं । तृतीयकूट = आज्ञा चक्र से आरब्ध एवं ललाट के मध्य तक कोटिचन्द्र के समान— मन्त्र संस्क्रिया के १० भेद होते हैं—जनन, जीवन, ताडन, बोधन, अभिषेक विमलीकरण, तर्पण, दीपन, गुप्ति आदि । 'मन्त्र' और उसके विभिन्न अर्थ— १. मननत्राणधर्माणो 'मन्त्राः'। २. मननात् त्राणधर्मासौ मन्त्रोऽयं परिकीर्तितः । ३. चित्तं मन्त्रः । (शि०सू० ३।१) ४. संविद्देव्य मन्त्रः । (क्रमकेलि) ५. देव्येय मन्त्रः । (भूतिराज) ६. चिदग्निसंहार मरीचिमन्त्रः संविद्विकल्पान्गलपयन्नुदेति । (स्तोत्रभट्टारक) ७. वर्णात्मको न मन्त्रो दशभुजदेहो न पञ्चवदनोऽपि । संकल्पपूर्वकोटौ नादोल्लासो भवेन्मन्त्रः ॥' ८. नास्ति नादात् परो मन्त्रः । (राजभट्टारक) ९. मन्त्रः पदार्थांदियस्रंभात्मा परामर्शः । (महार्थमंजरी परिमल) १०. तद्विमर्शस्वभावा हि सा वाच्या मन्त्रदेवता । (महासंवित् समासत्रा) ११. प्रमातृभूमिगता मन्त्राः । (मतंग टीका) १२. मान्त्री शक्तिं मनसि महती देवतेत्याद्रियते । (संविदुल्लास) १३. 'अग्निरूपा मन्त्राः' 'मन्त्रा न मीमांस्या' । (रौरवागम) १४. सर्वे वर्णात्मकाः मन्त्राः । (तन्त्रसद्भाव) १५. मन्त्रा वर्णात्मका सर्वे । (सर्ववीर) १६. ते मन्त्रा वर्णरूपेण सबाह्याभ्यन्तरोदिताः । (संकर्षणसूत्र)