श्रीभाष्य (भगवद् रामानुजाचार्य - विशिष्टाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य सटीक)
Sri Bhashya of Bhagavad Ramanujacharya with Commentary
भगवद् रामानुजाचार्य (सम्पादक: स्वामी वासुदेवाचार्य) द्वारा
पृष्ठ 485, कुल 696 में से
संदर्भ में पढ़ें( ४२५ ) धर्म हैं, “स्थानादिव्यपदेशाच्च” सूत्र में प्रमाणों द्वारा सिद्ध करके, अक्षि- पुरुष की परमात्मकता सिद्ध की गई अब उसी का समर्थन करते हैं । अन्तर्याम्यधिदैवाधिलोकादिषुतद्धर्मव्यपदेशाच्च ॥ १।२।१८॥ काण्वा-माध्यन्दिनाश्च-वाजसनेयिनः समामनंति-“यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येषत आत्माऽन्तर्याम्यमृतः” इति । एवम् अम्ब्वग्न्यन्तरिक्षवाय्वादित्यदिक्चंद्रतारकाकाशतमस्तेजस्सुदैवेषु च सर्वेषु भूतेषु प्राणवाक्चक्षुश्श्रोत्रमनस्त्वग्विज्ञानरेतः स्वात्मात्मीयेषु च तिष्ठंतं तत्तदन्तरभूतं तत्तदवेद्यं तत्तच्छरीरकं तत्तद्यमयन्तं कंचिन्निर्दिश्य “एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः” इत्युपदिश्यते । माध्यन्दिन पाठे तु ‘यः सर्वेषु लोकेषु तिष्ठन्’ ‘यः सर्वेषु वेदेषु’— यः सर्वेषु यज्ञेषु “इति च पर्यायाः ।” यो विज्ञाने तिष्ठन् “इत्यस्य पर्यायस्य स्थाने” य आत्मनितिष्ठन् “इति पर्यायः । “सत आत्माऽन्तर्याम्यमृतः” इति विशेषः । तत्र संशय्यते-किमयमन्तर्यामी प्रत्यगात्मा उत परमात्मा-इति । किं युक्तम् ? प्रत्यगात्मेति । कुतः । वाक्यशेषे “द्रष्टाश्रोता” इतिकरणायत ज्ञानताश्रुतेः । एवं द्रष्टुरे- वान्तर्यामित्वोपदेशात् । ‘नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा” इति द्रष्ट्रन्तर निषेधाच्चेति । यजुर्वेदीय काण्वशाखा और माध्यन्दिन वाजसनेयी शाखा में ऐसा वर्णन मिलता है कि— “जो पृथिवी में होते हुए भी पृथिवी से भिन्न हैं, पृथिवी उन्हें नहीं जानती पर पृथिवी उनका शरीर है, वह पृथिवी में अन्तर्यामी रूप से उसका संयमन करते है, वे अन्तर्यामी अमृत परमात्मा ही तुम्हारे आत्मा हैं ।” इत्यादि— इसी प्रकार जल-अग्नि-अंतरिक्ष- वायु-आदित्य-दिक्-चंद्र-तारा-आकाश-तम और तेज रूप देवताओं में, समस्त भूतों में, प्राण-वाक्-चक्षु-श्रोत्र-मन-त्वग्-बुद्धि और शुक्र आदि आत्मा और आत्मियों में अवस्थित उनके अन्तर्यामी उनसे अज्ञेय, उनके ankurnagpal108@gmail.com