भारतकोश
श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary

श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा

DevanagariHindipublished2,549 पृष्ठ

पृष्ठ 1045, कुल 2549 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1045

[ 6/182–187 श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत मध्यलीला श्लोक-भावानुवाद—मैं कलियुगमें मालवर देशमें शङ्कर नामसे जन्म ग्रहण करके असत्-शास्त्र जिसमें नित्य भगवद्-विमुख कर्म-ज्ञानको परम कहा गया है, उसके द्वारा (ब्रह्मसे भिन्न ईश्वर-जीव-विश्व, तीनों मायासे कल्पित मिथ्या विकारमात्र हैं) ऐसे मायावादरूप प्रच्छन्न-बौद्धमतको स्थापित करूँगा॥ 182॥ विलासहीन केवल चिद्-साहित्य-वाद और चिद्-राहित्य-वाद, दोनों ही जागतिक विचारसे उत्पन्न मनोधर्मके अन्तर्गत हैं॥ 182॥ महाप्रभुकी व्याख्या सुनकर भट्टाचार्य विस्मित :— शुनि' भट्टाचार्य हैल परम विस्मित। मुखे ना निःसरे वाणी, हइला स्तम्भित ॥ 183 ॥ अनुवाद—महाप्रभुकी व्याख्याको सुनकर श्रीसार्वभौम भट्टाचार्य आश्चर्यचकित हो गये। कुछ भी बोलनेमें वे असमर्थ हो गये और वे स्तम्भित हो गये ॥ 183 ॥ श्रीकृष्णभक्ति ही जीवका परम पुरुषार्थ :— प्रभु कहे,—“भट्टाचार्य, ना कर विस्मय। भगवाने भक्ति—परम-पुरुषार्थ हय ॥ 184 ॥ अनुवाद—महाप्रभुने कहा,—“भट्टाचार्य ! आश्चर्य मत करो। भगवद्भक्ति ही परम पुरुषार्थ है ॥ 184 ॥ दिव्यसूरिगण भी श्रीकृष्ण-चरणोंके प्रति आकृष्ट :— 'आत्माराम' पर्यन्त करे ईश्वर-भजन। ऐछे अचिन्त्य भगवानरे गुणगण ॥ 185 ॥ अनुवाद—आत्माराम अर्थात् आत्मामें रमण करनेवाले मुक्त पुरुष भी भगवान्‌का भजन करते हैं, क्योंकि भगवान्‌में ऐसे अचिन्त्य गुण हैं कि वे आत्माराम मुनियोंके चित्तको भी आकर्षित करते हैं ॥ 185 ॥ श्रीमद्भागवत (1/7/10) :— आत्मारामश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे। कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थम्भूतगुणो हरिः ॥ ”186 ॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 186 ॥ अमृतप्रवाह भाष्य—आत्मामें ही जिनकी रति है, ऐसे वासना-ग्रन्थियोंसे शून्य सभी मुनि भी बृहत्कर्मा श्रीकृष्णकी अहैतुकी भक्ति करते हैं; क्योंकि जगत्‌के चित्तहारी श्रीहरिका ऐसा ही एक गुण है ॥ 186 ॥ अनुभाष्य—स्वभावतः ब्रह्मानन्दमें निमग्न परमहंस श्रीशुकदेवने किसलिये श्रीकृष्ण-नाम-रूप-गुण-लीला और कथापूर्ण श्रीमद्भागवतका अभ्यास किया,—शौनक आदि ऋषियोंके इस प्रश्नके उत्तरमें श्रीसूतकी उक्ति,— आत्मारामः (आत्मनि भगवति रमन्ते ये ते कृष्णक्रीड़नशीलाः) मुनयः (भोगपर-जड़-विषयरहिताः) निर्ग्रन्थाः (हृदयजकामग्रन्थिहीनाः ब्रह्मभूताः) अपि उरुक्रमे (अजिते कृष्णे) अहैतुकीम् (अन्याभिलाषिताशून्यं कर्मज्ञानाद्यनावृतं शुद्धां कृष्णानुशीलनमयी) भक्तिं (सेवां) कुर्वन्ति। हरिः इत्थम्भूतगुणः (मुक्तामुक्त-सर्वास्थ-जीवाकर्षण-धर्मयुतः)। [अलौकिक-गुणाधारः हरिर्मायावादनिरतानां जनानां तत्तन्मत-वादात् मोचयित्वा कृपया तेभ्यः स्वचरणं प्रयच्छति]। श्लोक-भावानुवाद—स्वभावतः श्रीकृष्णकी लीलाओंमें रमण करनेवाले आत्माराम, जड़विषयोंसे विरक्त मुनि और जिनकी हृदयकी कामनाओंकी ग्रन्थि खुल गयी है—ऐसे ब्रह्मभूत पुरुष, सभी उरुक्रम अर्थात् अजित भगवान्‌की अन्याभिलाषिता-शून्य, कर्म-ज्ञानसे अनावृत शुद्ध कृष्णानुशीलनमयी भक्ति करते हैं। हरि अपने स्वाभाविक गुणोंसे मुक्त और बद्ध अवस्थावाले सभी जीवोंको आकर्षण करनेवाले हैं। [हरि अलौकिक गुणोंके आधार हैं, वे मायावादादिमें निरत लोगोंको उन-उन मतवादोंसे मुक्त करके कृपापूर्वक अपने चरणोंका आश्रय प्रदान करते हैं।] ॥ 186 ॥ श्रीसार्वभौमकी श्लोककी व्याख्या सुननेकी इच्छा :— शुनि' भट्टाचार्य कहे,—“शुन, महाशय। एइ श्लोकेर अर्थ शुनिते वाञ्छा हय ॥” 187 ॥ अनुवाद—श्रीसार्वभौम भट्टाचार्यने महाप्रभुसे कहा,—“सुनो महाशय ! इस श्लोकका अर्थ सुननेकी मेरी इच्छा हो रही है॥” 187 ॥ 196 ।