भारतकोश
श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary

श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा

DevanagariHindipublished2,549 पृष्ठ

पृष्ठ 1638, कुल 2549 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1638

[ 19/139-143 श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत मध्यलीला अनुभाष्य-मुण्डकमें 3/1/9-“एषोऽणुरात्मा” अर्थात् यह आत्मा अणुके समान सूक्ष्म है ॥139॥ शास्त्र-प्रमाण :- श्रीमद्भागवत (10/87/30)में श्रुति-स्तव-व्याख्यामें उद्धृत-श्लोक- केशाग्रशतभागस्य शतांशसदृशात्मकः। जीवः सूक्ष्मस्वरूपोऽयं संख्यातीतो हि चित्कणः॥140॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥140॥ अमृतप्रवाह भाष्य-केशके अग्रभागके सौ भाग करनेपर उसके एक भागके पुनः सौवे अंशके सदृश स्वरूप ही जीवका सूक्ष्म स्वरूप है; जीव चित्कण और संख्यातीत (असंख्य) हैं॥140॥ अनुभाष्य- अयं जीवः हि केशाग्रशतभागस्य (अति-सूक्ष्मकेशाग्रायामस्य शतधा विभक्तस्य, पुनः तादृश-परमसूक्ष्मांशस्य) शतांशसदृशात्मकः (पुनः शतखण्डांशतुल्यः) सूक्ष्मस्वरूपः (परमाणुचेतनः चित्कणः सूक्ष्मचिदणुरखण्डः) संख्यातीतः (अनन्तसंख्यः)। श्लोक-भावानुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥140॥ श्वेताश्वतर उपनिषदके मन्त्रानुसार पञ्चदशी चित्रदीप (81)में :- बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च। भागो जीवः स विज्ञेय इति चाह परा श्रुतिः ॥141॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥141॥ अमृतप्रवाह भाष्य-केशके अग्रभागके सौवे भागको लेकर उसे सौ भागोंमें विभाग करनेसे जो सूक्ष्म भाग होता है, जीव-वैसा सूक्ष्म है, प्रधान श्रुतिओंने ऐसा कहा है॥141॥ अनुभाष्य- [यः] बालाग्रशतभागस्य (केशाग्रस्य शतधा खण्डितस्य, तस्य पुनः) शतधा कल्पितस्य (विभक्तस्य) च भागः (खण्डः),- सः [एव] जीवः (जीवस्वरूपाकारः) विज्ञेयः (ज्ञातव्यः) इति च परा (श्रेष्ठा) श्रुतिः (श्वेताश्वतरप्रमुखा) आह। श्लोक-भावानुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥141॥ श्रीमद्भागवत (11/16/11)में :- सूक्ष्माणामप्यहं जीवः ॥ 142 ॥ अनुवाद-सूक्ष्म वस्तुओं अर्थात् अणुओंके मध्य मैं जीवात्मा हूँ॥142॥ अमृतप्रवाह भाष्य-किसी-किसी पाठमें लिखा हुआ है,- श्रीमद्भागवतमें उद्धवके प्रति श्रीभगवद् वाक्य- “गुणिनामप्यहं सूत्रं महताञ्च महानहम्। सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मनः॥” सूक्ष्मगणोंमें मैं (भगवान्) 'जीव' (भेदाभेद-प्रकाश) हूँ।॥142॥ अनुभाष्य-भगवान्की विभूतियोंका श्रवण करनेकी इच्छा करनेपर श्रीउद्धवके प्रति श्रीकृष्णकी उक्ति- अहं (चिदचिदीश्वरः अद्वयज्ञानात्मकः श्रीभगवान्) सूक्ष्माणां (अणूनाम् अपि मध्ये) जीवः (जीवात्मा)। श्लोक-भावानुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥142॥ श्रीमद्भागवत (10/87/30)में :- अपरिमिता ध्रुवास्तनुभृतो यदि सर्वगता- स्तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रुव नेतरथा। अजनि च यन्मयं तद्विमुच्य नियन्तृ भवेत् सममनुजानतां यदमतं मतदुष्टतया ॥143॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥143॥ अमृतप्रवाह भाष्य-हे ध्रुव (सर्वाश्रय) ! यदि सभी अनन्त शरीरधारी जीव ध्रुव अर्थात् [आपसे उत्पन्न नहीं होकर] परम नित्य और सर्वव्यापी होते, तो फिर उनका आपके शासनके अधीन रहनेका नियम नहीं होता। यदि जीवको 'अणु', सामान्यतः 'नित्य' कहकर स्वीकार किया जाय, तभी वे आपके अधीन होते हैं। [अग्निरूप 192 ।

श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला) · पृष्ठ 1638, कुल 2549 में से · BharatKosha