भारतकोश
श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary

श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा

DevanagariHindipublished2,549 पृष्ठ

पृष्ठ 1646, कुल 2549 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1646

[ 19/164-167 श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत मध्यलीला योगी आदिके द्वारा आकाङ्क्षित चार प्रकारके पुरुषार्थ— सर्वथा ही ग्रहण करनेके योग्य नहीं हैं॥ 164 ॥ ब्रह्मानन्दको धिक्कार करनेवाला श्रीकृष्णप्रेम-सेवानन्द :— ललितमाधव (5/2)में— ऋद्धा सिद्धिव्रज-विजयिता सत्यधर्मा समाधि- र्ब्रह्मानन्दो गुरुरपि चमत्कारयत्येव तावत्। यावत् प्रेम्णां मधुरिपु-वशीकार-सिद्धौषधीनां गन्धोऽप्यन्तःकरणसरणी-पान्थतां न प्रयाति ॥ 165 ॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 165 ॥ अमृतप्रवाह भाष्य—जब तक श्रीकृष्णको वशीभूत करनेवाले सिद्ध औषधिरूप दास्यादि प्रेमका लेशमात्र अन्तःकरण पथका पथिक नहीं बनता, तब तक ही समृद्धिशालिनी सिद्धिसमूहके विजेता, सत्यादि धर्मसमूह, समाधि और उत्कृष्ट ब्रह्मानन्द अपनी-अपनी चकाचौंधसे जीवको चमत्कृत करते हैं॥ 165 ॥ अनुभाष्य— यावत् मधुरिपुवशीकारसिद्धौषधीनां (मधुरिपोः कृष्णस्य वशीकारे बाध्यकरणविषये सिद्धौषधिरूपाणां) प्रेम्णां (शान्तानां) गन्धलेशोऽपि (लवमात्रमपि) अन्तःकरणसरणीपान्थताम् (अन्तःकरण-मार्गपथिकतां) न प्रयाति (गच्छति), ऋद्धा (सम्पन्ना) सिद्धिव्रजविजयिता (सिद्धीनां विभूतीनां व्रजः समूहः तेषां विजयिता विजयित्वं, विजेतृभावः इत्यर्थः), सत्यधर्मा (सत्यशौचदान-तपोधर्मा), समाधिः (चित्तैकाग्रयं), ब्रह्मानन्दः (सर्वोत्कृष्टं ब्रह्मसुखं) च गुरुः (श्लाघ्यः महान्) अपि तावत् (तत्कालपर्यन्तम्) एव चमत्कारयति (चमत्कारं विदधाति—कृष्णसेवा-सुखे प्राप्ते सति विषयसुखं कैवल्यं ब्रह्मसुखञ्च तुच्छी भवतीत्यर्थः)। श्लोक-भावानुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें॥ 165 ॥ शुद्धभक्तिके लक्षण—(1) साधनभक्ति :— 'शुद्धभक्ति' हैते हय 'प्रेम' उत्पन्न। अतएव शुद्धभक्तिर कहिये 'लक्षण' ॥ 166 ॥ अनुवाद—'शुद्धभक्ति'के अनुशीलनसे प्रेम उत्पन्न होता है, इसलिये मैं शुद्धभक्तिके 'लक्षण' बतला रहा हूँ॥ 166 ॥ अमृतप्रवाह भाष्य—भक्तिके आभाससे प्रेमकी उत्पत्ति नहीं होती; शुद्धभक्तिसे ही प्रेमकी उत्पत्ति होती है॥ 166 ॥ अनुभाष्य—'शुद्धभक्ति'—त्रिगुणातीत कर्मज्ञानके मिश्रणसे अतिरिक्त अहैतुकी निर्गुणा उत्तमा भक्ति॥ 166 ॥ सम्पूर्ण भागवतकी सार बात :— भक्तिरसामृतसिन्धु (1/1/11)— अन्याभिलाषिता-शून्यं ज्ञानकर्माद्यनावृतम्। आनुकूल्येन कृष्णानुशीलनं भक्तिरुत्तमा ॥ 167 ॥ अनुवाद—अनुभाष्य देखें ॥ 167 ॥ अनुभाष्य—अमृतप्रवाह भाष्यमें यह श्लोक उद्धृत नहीं हुआ। इसका अनुवाद— श्रीकृष्णसेवाके विरोधी अवैध स्त्री-सङ्गादि दुर्नीतिमूलक समस्त अभिलाषाओंसे रहित और मुक्ति एवं भुक्तिकी कामनाके द्वारा व्यवधान रहित, श्रीकृष्णकी इन्द्रियोंकी प्रीतिके अनुकूल-चेष्टामय जो श्रीकृष्णके लिये अर्थात् श्रीकृष्णसम्बन्धी अथवा श्रीकृष्ण-विषयक अनुक्षण भजन है, वही 'उत्तमा भक्ति' है। [प्रागस्य तटस्थ-लक्षणमाह—] अन्याभिलाषिताशून्यं (अन्याभिलाषिता कृष्णभजन-सम्पादन-विरोधि-योषित्सङ्गादिरूपा दुर्नीतिमूला वाञ्छा, तया शून्यं विहीनं), ज्ञानकर्माद्यनावृतं (ज्ञानमत्र—निर्भेद-ब्रह्मानुसन्धानं, न तु भजनीयत्वानुसन्धानमपि, तस्यावश्यापेक्षणीयत्वात्, कर्म च—स्मृत्याद्युक्तं नित्यनैमित्तिकादि, न तु भजनीय-परिचर्यादि, तस्य तदनुशीलनरूपत्वात्; आदि शब्देन वैराग्य-योग-सांख्याभ्यासादयः, तैः अनावृतम् अव्यवहितम् अप्रतिहतं); [ततः स्वरूपलक्षणमाह—] आनुकूल्येन (आनुकूल्यमत्र भजनोद्देश्याया श्रीकृष्णाय रोचमाना प्रवृत्तिः, प्रातिकूल्यं तु तद्विपरीतं ज्ञेयं तस्य भजनविरोधात्, तेनेति—विशेषणे तृतीया, न तु उपलक्षणेऽतः आनुकूल्यस्यापि भक्तित्वविधानं ज्ञेयं) कृष्णानुशीलनं (कृष्णशब्दश्चात्र स्वयं भगवतः श्रीकृष्णस्य, तद्रूपाणां चान्येषामपि श्रीविष्णुतत्त्वानां ग्राहकश्चेति बोध्यः तस्य, कृष्णस्य सम्बन्धि, कृष्णार्थं वा अनुशीलनं कायवाङ्मानसीय- तच्चेष्टा-रूपं प्रीतिविषयात्मकं शैथिल्य-परित्यागपूर्वकं मुहुरेव तत्तत्-कर्म-प्रवर्त्तनं) एव उत्तमा भक्तिः [अनेन वैध-रागानुगमार्गयोः साधक-सिद्धदशयोरुभयत्राप्यस्याः सुष्ठु वैशिष्ट्यं स्फुटं कथितम्]। 200 ।