भारतकोश
श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary

श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा

DevanagariHindipublished2,549 पृष्ठ

पृष्ठ 2045, कुल 2549 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 2045

28 श्रीचैतन्यचरितामृत अन्त्यलीला [ 1/154-159 ] अनुभाष्य— वयम् अन्तःक्लेशकलङ्किताः (अन्तःक्लेशेन कलङ्किताः चिह्निताः सत्यः—मृत्योरनन्तरमप्ययं क्लेशः स्थास्यत्येवेति भावः) अद्य याम्यां पुरीं किल (निश्चितं) यामः; तथापि [अनेन अकारुण्यं व्यज्यते], अयं श्रीकृष्णः वञ्चनसञ्चय-प्रणयिनं (वञ्चनस्य सञ्चयः समूहः तस्य प्रणयिनं करणशीलं) हासं न उज्जति (न परिहरति) ! हा मेधाविनि (बुद्धिमति) राधिके, गभीरकपटैः सम्पुटिते (व्याप्ते) अस्मिन् आभीरपल्लीविटे (आभीरपल्लीनां व्रजनागरीणां विटे कामुके कृष्णे) तव गरीयान् (महान्) प्रेमा कथम् अभूत् ? [अन्यासां प्रेमा भवतु कामान्धीकृतधियां, मेधाविन्यास्तव तु न युज्यते इति भावः]। श्लोक-भावानुवाद—हम क्लेशसे कलङ्कित अन्तःकरणवाली (और मृत्युके उपरान्त भी क्लेश सदाके लिये रहेगा—यह भाव है) निश्चित ही अभी यमपुरी जा रही हैं, तथापि (करुणारहित भाव प्रकट करते हुए) ये श्रीकृष्ण वञ्चनापूर्ण प्रणय हास्यका परित्याग नहीं कर रहे हैं! हे बुद्धिमति राधिके, घोर कपटतापूर्ण व्रजगोपी-लम्पट कृष्णमें तुम्हारा महान् प्रेम कैसे उत्पन्न हुआ? [अन्योंकी बुद्धि प्रेममें काम भावनासे नष्ट हो जाती है, किन्तु हे बुद्धिमति राधिके ! तुम्हारे पक्षमें कृष्णसे प्रेम करना उचित नहीं है—यह भाव है] ॥ 154 ॥ विदग्धमाधव (3/9)में श्रीकृष्णके प्रति पौर्णमासीकी उक्ति— हित्वा दूरे पथि धवपतेरन्तिकं धर्मसेतो- र्भङ्गोदग्रा गुरुशिखरिणं रंहसा लङ्घयन्ती। लेभे कृष्णार्णव नवरसा राधिका-वाहिनी त्वां वाग्वीचिभिः किमिव विमुखीभावमस्यास्तनोषि ॥ 155 ॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 155 ॥ अमृतप्रवाह भाष्य—हे कृष्णार्णव (कृष्ण-सिन्धु), धर्मपतिरूपी वृक्षकी आत्मीयताको दूरसे परित्याग करके, तीव्र वेगसे धर्मके सेतुको तोड़कर, गुरुजनरूपी पर्वतको बलपूर्वक लाँघ करके, नवरसस्वरूपा राधिका-नदीने तुम्हें प्राप्त किया था, तुम अब वचनरूपी लहरके द्वारा उसके प्रति विमुख-भाव क्यों विस्तार कर रहे हो ? 155 ॥ अनुभाष्य— हे कृष्णार्णव (कृष्णसिन्धो), धवपतेः (पतिरूपवृक्षस्य) अन्तिकं (समीपं) दूरे पथि हित्वा (त्यक्त्वा) धर्मसेतोः (कुलधर्मः एव सेतुः तस्य) भङ्गोदग्रा (भङ्गे उदग्रं यस्याः सा, भङ्गसमर्था) गुरुशिखरिणं (गुरुजनरूपं शैलं) रंहसा (वेगेन) लङ्घयन्ती (अतिक्रामन्ती) सती, नवरसा (नवः नूतनः रसः शान्तादि-शृङ्गारान्तः रसः यस्यां सा) राधिकावाहिनी (राधिकारूपा नदी) त्वां कृष्णसमुद्रं लेभे (प्राप्तवती); त्वं च वाग्वीचिभिः (वाक्यैः एव तरङ्गैः) किमिव अस्याः (राधानद्याः) विमुखीभावं (वैमुख्यं) तनोषि (विस्तारयसि) ? श्लोक-भावानुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 155 ॥ राय कहे,—“वृन्दावन, मुरली-निःस्वन । कृष्ण, राधिकार कैछे करियाछ वर्णन ? ? 156 ॥ कह, तोमार कवित्व शुनि' हय चमत्कार ।” क्रमे रूप-गोसाञि कहे करि' नमस्कार ॥ 157 ॥ अनुवाद—श्रीरामानन्द रायने पूछा,—“बताओ, तुमने वृन्दावनका, मुरली और उसकी ध्वनिका, श्रीकृष्णका और श्रीराधिकाका कैसे वर्णन किया है? तुम्हारे कवित्वको सुनकर मेरे हृदयमें चमत्कार हो रहा है।” श्रीरूपने उन्हें नमस्कार करके क्रमशः इन सबके विषयमें बतलाया ॥ 156-157 ॥ उसमें वृन्दावन जैसे :— विदग्धमाधव (1/23-24)में— यथाक्रमसे श्रीकृष्ण और श्रीबलरामकी दो उक्तियाँ— सुगन्धौ माकन्दप्रकरमकरन्दस्य मधुरे विनिस्यन्दे वन्दीकृतमधुपवृन्दं मुहुरिदम्। कृतान्दोलं मन्दोन्नतिभिरनिलैश्चन्दनगिरे- र्ममानन्दं वृन्दा-विपिनमतुलं तुन्दिलयति ॥ 158 ॥ वृन्दावनं दिव्यलता-परीतं लताश्च पुष्पस्फुरिताग्रभाजः। पुष्पाणि च स्फीतमधुव्रतानि मधुव्रताश्च श्रुतिहारिगीताः ॥ 159 ॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 158-159 ॥