भारतकोश
श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary

श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा

DevanagariHindipublished2,549 पृष्ठ

पृष्ठ 2048, कुल 2549 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 2048

[ 1/164–166 पहला अध्याय 31 पृथ्विधारी सर्पराज अनन्तके [सिरको] चक्राकार एवं ब्रह्माण्डके आवरणको भेदकर चारों ओर श्रीकृष्णकी वंशी ध्वनिने भ्रमण किया था॥164॥ अनुभाष्य— वंशीध्वनिः (कृष्णमुरलीनिनादः) अम्बुभृतः (मेघगणान्) रुन्धन्, तुम्बुरुं (गन्धर्वराजं) मुहुः चमत्कृतिपरं (विस्मयान्वितं) कुर्वन्, सनन्दनमुखान् (चतुःसनप्रमुखान् ब्रह्मज्ञानरतान् मुनीन्) ध्यानात् अन्तरयन् (त्यजयन्), वेधसं (ब्रह्माणं) विस्मापयन् (विस्मयमुत्पादयन्), औत्सुक्यावलिभिः (कौतूहलानन्दपुञ्जैः) बलिं चटुलयन् (चञ्चलीकुर्वन्) भोगीन्द्रं (नागराजं शेषम्) आघूर्णयन्, अण्डकटाहभित्तिं (ब्रह्माण्डावरणम्) भिन्दन् अभितः (चतुर्दिक्षु, परितः) वभ्राम। श्लोक–भावानुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें॥164॥ वहाँ श्रीकृष्ण जैसे :— विदग्धमाधव (1/17)में नान्दीमुखीके प्रति पौर्णमासीकी उक्ति— अयं नयनदण्डितप्रवरपुण्डरीकप्रभः प्रभाति नवजागुड़-द्युतिविड़म्बि-पीताम्बरः। अरण्यजपरिक्रिया-दमितदिव्यवेषादरो हरिन्मणिमनोहरद्युतिभिरुज्ज्वलाङ्गो हरिः॥165॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें॥165॥ अमृतप्रवाह भाष्य—इन कृष्णने अपने नयनोंकी शोभासे अति सुन्दर श्वेतकमलकी शोभाका हरण किया है; इनका नवकुङ्कुमकी द्युतिका तिरस्कार करनेवाला पीताम्बर शोभा पा रहा है; इन्होंने वनके वेश-अलङ्कारादिके द्वारा दिव्य-वेशादिके आदरको दूर कर दिया है;—ऐसे इन्द्रनीलमणिकी अपेक्षा भी अधिक मनोहर अङ्गकान्तिसे सम्पन्न—उज्ज्वल कृष्णचन्द्र शोभा पा रहे हैं॥165॥ अनुभाष्य— अयं हरिः नयनदण्डित-प्रवर-पुण्डरीकप्रभः (नयनशोभया दण्डिता दमिता प्रवरस्य उत्तमस्य पुण्डरीकस्य प्रफुल्लश्वेतकमलस्य प्रभा शोभा येन सः) नवजागुड़द्युतिविड़म्बिपीताम्बरः (नवजागुड़स्य नवीनकुङ्कुमस्य द्युतिः कान्तिः तां विडम्बयितुं शीलं यस्य तथाभूतं पीतवर्णम् अम्बरं यस्य सः) अरण्यजपरिक्रिया– दमितदिव्यवेषादरः (अरण्यजाभिः वन्याभिः परिक्रियाभिः अलङ्कारैः दमितः विजितः दिव्यवेषानाम् आदरः येन सः), हरिन्मणिमनोहर– द्युतिभिः (मरकतमणिवत् मनोहराः याः द्युतयः ताभिः) उज्ज्वलाङ्गः (उज्ज्वलम् अङ्गं यस्य सः) प्रभाति (शोभते)। श्लोक–भावानुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें॥165॥ ललितमाधव (4/27)में श्रीराधाके प्रति श्रीललिताकी उक्ति— जङ्घाधस्तटसङ्गिदक्षिणपदं किञ्चिद्विभुग्नत्रिकं साचिस्तम्भितकन्धरं सखि तिरःसञ्चारिनेत्राञ्चलम्। वंशीं कुट्मलिते दधानमधरे लोलाङ्गुलीसङ्गतां बिभ्रद्भ्रूभ्रमरं वराङ्गि परमानन्दं पुरः स्वीकुरु॥166॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें॥166॥ अमृतप्रवाह भाष्य—हे सखि, हे वराङ्गि, जिनकी बाँयी जङ्घाके निचले भागमें दाहिना चरण रखा हुआ है, जिनके शरीरका मध्यभाग—थोड़ा-सा त्रिभङ्गमय है, जिनका कन्धा कुछ तिरछा होकर स्तम्भित (स्थिर) हो गया है, जिनका नेत्राञ्चल (अपाङ्ग दृष्टि) बङ्किम (तिरछी) है, उन्हीं थोड़ेसे उन्मीलित (मुकुलित) अधरोंपर चञ्चल अँगुलियोंसे संलग्न वंशीधारी एवं मुखकमलपर भ्रूरूपी-भ्रमरोंसे परिशोभित तुम्हारे सामने खड़े इन परमानन्दमय पुरुषको तुम स्वीकार करो॥166॥ अनुभाष्य— हे सखि, हे वराङ्गि, पुरः (अग्रे स्थितं) जङ्घाधस्तटसङ्गि- दक्षिणपदं (वामजङ्घायाः अधस्तटे निम्नदेशे सङ्गि मिलितं दक्षिणपदं दक्षिणचरणप्रान्तं, यस्य तं), किञ्चिद्विभुग्नत्रिकं (किञ्चित् ईषत् विभुग्नं त्रिकं मध्यभागः यस्य तं) साचिस्तम्भितकन्धरं (साचि तिर्यक् स्तम्भिता निश्चला कन्धरा ग्रीवा यस्य तं) तिरःसञ्चारिनेत्राञ्चलं (तिर्यक् सञ्चरितुं शीलम् अस्य इति सञ्चारि नेत्राञ्चलं नेत्रप्रान्तं यस्य तं) कुट्मलिते (सङ्कुचिते) अधरे लोलाङ्गुली-सङ्गतां (लोलाभिः परिचालिताभिः अङ्गुलीभिः सङ्गतां मिलितां) वंशीं दधानं विभ्रद्भ्रूभ्रमरं (विभ्रतौ भ्रूरूपौ भ्रमरौ यस्य तं) परमानन्दं (माधवं) स्वीकुरु। श्लोक–भावानुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें॥166॥