भारतकोश
श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary

श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा

DevanagariHindipublished2,549 पृष्ठ

पृष्ठ 2049, कुल 2549 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 2049

32 श्रीचैतन्यचरितामृत अन्त्यलीला 1/167-169 ] ललितमाधव (1/52) में श्रीललिताके प्रति श्रीराधाकी उक्ति— कुलवरतनुधर्मग्राववृन्दानि भिन्दन् सुमुखि निशितदीर्घापाङ्कटङ्कच्छटाभिः। युगपदमयपूर्वः कः पुरो विश्वकर्मा मरकतमणिलक्षैर्गोष्ठकक्षां चिनोति॥ 167 ॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 167 ॥ अमृतप्रवाह भाष्य—हे सुमुखि, हमारे सामने ये कौन अपूर्व विश्वकर्मा हैं?—जो अपनी दीर्घ अपाङ्गरूप तीक्ष्ण छेनीकी छटाके द्वारा ही कुलवधुओंके स्वधर्मरूपी (पातिव्रत्यरूपी) पाषाणोंके टुकड़े-टुकड़े करके असंख्य मरकत-मणि-तुल्य अपने श्यामसुन्दर वपुके द्वारा गोष्ठ-प्रकोष्ठकी एक ही साथ रचना कर रहे हैं? 167 ॥ अनुभाष्य— हे सुमुखि, पुरः (अग्रे) अयं अपूर्वः (अदृष्टाश्रुतः) विश्वकर्मा कः?—यः [युगपत्] निशितदीर्घापाङ्कटङ्कच्छटाभिः (निशितः शाणितः दीर्घापाङ्ग एव टङ्कः शिलादिविदारणास्त्रविशेषः, तस्य छटाभिः दीप्तिभिः) कुलवरतनुधर्मग्राववृन्दानि (कुलवरतनूनां कुलवधूनां धर्मान् पातिव्रत्यादिरूपान् एवं ग्राववृन्दानि पाषाणसमूहान्) भिन्दन्, मरकतमणिलक्षैः (मरकतमणीनां हिरण्मणीनां लक्षसंख्याभिः, मरकतमणितयाध्यवसितैः श्यामगौन्दर्यमय-पुरैरित्यर्थः) गोष्ठ-कक्षां (गोष्ठप्रदेशं) चिनोति (रचयति पूरयतीत्यर्थ, अनेन श्लोकेन श्रीकृष्णस्य वैदग्ध्य-सौन्दर्यादि गुणदर्शनेन राधायाश्चमत्कारः)। श्लोक-भावानुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें। इस श्लोकमें श्रीकृष्णके वैदग्धी-सौन्दर्यादि गुणोंके दर्शनसे श्रीराधाके हृदयमें चमत्कारका वर्णन है॥ 167 ॥ ललितमाधव (1/49) में श्रीराधाके प्रति श्रीललिताकी उक्ति— महेन्द्रमणिमण्डलीमदविडम्बिदेहद्युति- र्व्रजेन्द्रकुलचन्द्रमाः स्फुरति कोऽपि नव्यो युवा। सखि स्थिरकुलाङ्गना-निकर-नीवि-बन्धार्गल- च्छिदाकरणकौतुकी जयति यस्य वंशीध्वनिः ॥ 168 ॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 168 ॥ अमृतप्रवाह भाष्य—हे सखि, महा इन्द्रमणि-मण्डलीके गर्व-विनाशी देहकान्तियुक्त व्रजराजकुलके चन्द्रस्वरूप यह कौन नवीन युवक स्फूर्ति प्राप्त कर रहे हैं;—धैर्यशालिनी कुलाङ्गनाओंके नीविके बन्धनको ढीला करनेवाली कौतुकयुक्त इनकी वंशीकी ध्वनि जययुक्त हो रही है॥ 168 ॥ अनुभाष्य— हे सखि, यस्य स्थिरकुलाङ्गना-निकर-नीविबन्धार्गल- च्छिदाकरण-कौतुकी (स्थिरकुलाङ्गनानां साध्वीस्त्रीणां निकरस्य समूहस्य नीविबन्ध एव अर्गलः कपाटः विष्कम्भकः वा, तस्य छिदाकरणे बन्धनछेदने कौतुकं यस्याः सा) वंशीध्वनिः जयति (सर्वोत्कर्षेण वर्त्तते), सः महेन्द्रमणिमण्डलीमदविडम्बिदेह-द्युतिः (महेन्द्रमणिमण्डलीनां मदं गर्वं विड़म्बयितुं शीलम् अस्याः तथाभूता देहस्य द्युतिः कान्तिः यस्यः सः) कः अपि नव्यः युवा व्रजेन्द्रकुलचन्द्रमाः (नन्दकुलशशधरः) स्फुरति। श्लोक-भावानुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें॥ 168 ॥ वहाँ श्रीराधा जैसे :- विदग्धमाधव (1/32) में पौर्णमासीकी उक्ति— बलादक्षणोर्लक्ष्मीः कवलयति नव्यं कुवलयं मुखोल्लासः फुल्लं कमलवनमुल्लङ्घयति च। दशां कष्टामष्टापदमपि नयत्याङ्गिरुचि- र्विचित्रं राधायाः किमपि किल रूपं विलसति ॥ 169 ॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 169 ॥ अमृतप्रवाह भाष्य—जिनके नयनोंकी शोभा नवीन नीलकमलकी शोभाको बलपूर्वक ग्रास करती है, जिनका प्रफुल्लित मुखोल्लास कमलवनका उल्लङ्घन करता है, जिनकी अङ्गकान्ति सुन्दर जाम्बूनदको (सुवर्णको) कष्टदशामें पहुँचा देती है, ऐसी श्रीराधिकाका विचित्र रूप आश्चर्य्यरूपसे विलास अर्थात् स्फूर्त्ति प्राप्त कर रहा है॥ 169 ॥ अनुभाष्य— [श्रीराधायाः] अक्ष्णोः (नयनयोः) लक्ष्मीः (शोभा) नव्यं (नवप्रस्फुटितं) कुवलयम् (उत्पलं) बलात् कवलयति (ग्रसते), मुखोल्लासः (मुखशोभा) फुल्लं (विकसितं) कमलवनम् उल्लङ्घयति