श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)
Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary
श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा
पृष्ठ 2091, कुल 2549 में से
संदर्भ में पढ़ें74 श्रीचैतन्यचरितामृत अन्त्यलीला 3/60 ] दस-अपराध रहित नामाभासके श्रवण, कीर्तन और स्मरणके फलसे ही अनर्थ-नाश; नामापराधसे—अनर्थनिवृत्ति और प्रेममें बाधा :— पद्मपुराण-वचन— नामैकं यस्य वाचि स्मरणपथगतं श्रोत्रमूलं गतं वा शुद्धं वाशुद्धवर्णं व्यवहित-रहितं तारयत्येव सत्यम्। तच्चेद्देह-द्रविण-जनता-लोभ-पाषण्ड-मध्ये निक्षिप्तं स्यान्न फलजनकं शीघ्नमेवात्र विप्र॥ 60 ॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 60 ॥ अमृतप्रवाह भाष्य—एक हरिनास भी जिसके मुखमें उदित होता है, स्मरणके पथ अथवा कानमें जाता है, वह नाम शुद्धवर्णके द्वारा ही कहा जाय अथवा त्रुटियुक्त अशुद्धवर्णके द्वारा ही कहा जाय, त्रुटि रहित ही हो, अथवा खण्ड-उच्चारित ही हो, नाम-ग्रहण करनेवालेका अवश्य ही उद्धार करेगा। हे विप्र, नामका ऐसा माहात्म्य है, किन्तु यदि वह नामाक्षर देह, धन, पुत्र-परिवार तथा लोभ आदि पाषाणरूप अपराधोंके ऊपर पतित होनेपर [अर्थात् उनके उद्देश्यसे लेनेपर] शीघ्र फलजनक नहीं होता अर्थात् नामापराधसे निवृत्तिका जो उपाय है, उसका आश्रय नहीं करनेपर नामापराध दूर नहीं होता। (‘लोभ-पाषण्ड-मध्ये’ ऐसा पाठ भी है) ॥ 60 ॥ अनुभाष्य— हे विप्र, एकं नाम (कृष्णनाम) यस्य (सुकृतिनः) वाचि (उच्चारितं) स्मरणपथगतं (स्मृतमित्यर्थः) श्रोत्रमूलं गतं (आकर्णितं) वा, शुद्धवर्णं अशुद्धवर्णं वा, व्यवहितरहितं (व्यवहितानि व्यवधानानि दशनामापराधुरूपाणि अन्तराणि तैः रहितं शून्यं निरन्तरमिति यावत्; यद्वा, व्यवहितं तद्रहितं च; तत्र ‘व्यवहितं’ शब्दान्तरेण अक्षरान्तरेण भावान्तरेण वा अन्तरितं, ‘तद्रहितं’ केनचिदंशेन हीनम् अपि) वा [सत्, तादृशोच्चारणकारिणं] तारयति (उद्धारयति) एव [इति] सत्यम्; चेत् (यदि) तत् (नाम) देह-द्रविण-जनता-लोभ-पाषण्ड-मध्ये (‘देहः’ नश्वरं कुणपं, ‘द्रविणं’ धनं, ‘जनता’ आभिजनस्य, स्त्रीजनस्य लोकसंग्रहमूलायाः प्रतिष्ठायाः वा स्पृहा, ‘लोभः’ असति बहिरर्थे लौल्यं, जिह्वालाम्पट्यं वा, ‘पाषण्डः’ हरिगुरुवैष्णवावज्ञारूपः अपराधः,—एतेषु मध्ये) निक्षिप्तं (विन्यस्तं, निजेन्द्रियतर्पणकामनार्ये प्रयुक्तं अनुशीलितं वा तदा) अत्र (इहलोके) [तुच्छफल- प्रदत्वात्] शीघ्रं (सद्यः) फलजनकं (परमफलप्रदं) न स्यात् (न भवेत्)। श्लोक-भावानुवाद—हे ब्राह्मण, एक कृष्णनाम जिस सुकृतिवान्के द्वारा उच्चारित होता अथवा उसके स्मरणपथपर आता है अथवा उसके कर्णमें प्रवेश करता है, वह शुद्धवर्ण हो अथवा अशुद्धवर्ण हो अथवा दशनामापराधस्वरूप बाधासे रहित अर्थात् निरन्तर हो अथवा जो नाम खण्ड-उच्चारित (शब्द अथवा अक्षर अथवा भावकी त्रुटियुक्त) हो अथवा चिद्-अंशसे भी रहित हो अर्थात् जड़भावसे भी किया जाय, वह नाम-उच्चारणकारीका उद्धार करता है, यह सत्य है। किन्तु यदि वह नाम नश्वर शरीर, धन, पुत्र-परिवार-स्त्री, प्रतिष्ठाकी लालसासे लोकसंग्रह, असत् लौकिक वस्तुएँ, असत् मत अथवा हरि-गुरु-वैष्णव-अवज्ञारूप अपराध आदि अपनी इन्द्रियोंको सन्तुष्ट करनेकी कामनासे लिया जाय, तो वह इस लोकमें तुच्छफल (सांसारिक नश्वर वस्तुएँ) प्रदान करेगा, किन्तु परमफल (कृष्णप्रेम) शीघ्र नहीं प्रदान करेगा। हरिभक्तिविलासके एकादश विलास 289 संख्याकी दिग्दर्शिनी टीकामें श्रीसनातन प्रभु— “वाचि गतं प्रसङ्गाद् वाङ्मध्ये प्रवृत्तमपि, स्मरणपथगतं कथञ्चिन्मनःस्पृष्टमपि, श्रोत्रमूलं गतं किञ्चित् श्रुतमपि; शुद्धवर्णं वा अशुद्धवर्णमपि वा, ‘व्यवहितं’ शब्दान्तरेण यद्व्यवधानं, वक्ष्यमाण-नारायण-शब्दस्य किञ्चिदुच्चारणानन्तरं प्रसङ्गादापतितं शब्दान्तरं तेन रहितं सत्; यद्वा, यद्यपि ‘हलं रिक्तम्’ इत्याद्युक्तौ हकार-रिकारयोर्व्यक्त्या हरीति नामास्त्येव, तथा ‘राजमहिषी’ इत्यत्र राम-नामापि, एवमन्यदप्यूह्यम्; तथापि तत्तन्नाम-मध्ये व्यवधायकमक्षरान्तरमस्तीत्येतादृश-व्यवधानरहितमित्यर्थः। यद्वा, व्यवहितञ्च तद्रहितञ्चापि वा तत्र ‘व्यवहितं’—नाम्नः किञ्चिदुच्चारणानन्तरं कथञ्चिदापतितं शब्दान्तरं समाधाय पश्चात्त्रामावशिष्टाक्षरग्रहणमित्येवं रूपं, मध्ये शब्दान्तरेणान्तरितमित्यर्थः, ‘रहितं’ पश्चादवशिष्टाक्षरग्रहणवर्जितं, केनचिदंशेन हीनमित्यर्थः। तथापि तारयत्येव, सर्वैभ्यः पापेभ्योऽपराधेभ्यश्च संसारादप्युद्धारयत्येवेति सत्यमेव। किन्तु नामसेवनस्य मुख्यं यत् फलं, तन्न सद्यः