श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)
Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary
श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा
पृष्ठ 299, कुल 2549 में से
संदर्भ में पढ़ें५/१४-१८ ]
वेद सुशोभित हैं। आठ दिशाएँ एवं उर्द्ध और अधः क्रमसे दस दिशाओंमें दस शूल निबद्ध हैं तथा आठों दिशाओंमें महापद्म, पद्म, शङ्ख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द और नील—ये आठ रत्न हैं। मन्तर्रूपी दश दिक्पाल दस दिशाओंमें वर्तमान हैं। श्यामवर्ण, गौरवर्ण, रक्तवर्ण और शुक्लवर्णके पार्षदसमूह तथा विमला आदि अद्भुत शक्तियोंके समुदायसमूह समस्त दिशाओंमें शोभित हो रहे हैं।
गोकुल और श्वेतद्वीपकी विभिन्न सीमा निर्दिष्ट होनेपर भी गोकुल अर्थात् व्रजलोक धामको गोलोक अर्थात् स्वकीयभावयुक्त श्रीकृष्णधाम, श्वेतद्वीप और वृन्दावन भी कहते हैं। (लघुभागवतामृतम्—पूर्व खण्ड ४९८)—“यत्तु गोलोकनाम स्यात् तच्च गोकुल-वैभवम्।” अर्थात् गोलोककी अपेक्षा गोकुलकी महिमा अधिक है, इसलिये गोलोकको गोकुलका वैभव कहा गया है॥ १७॥
गोलोक-वृन्दावन सम्पूर्ण रूपसे श्रीकृष्णभिन्न धाम :— सर्वग, अनन्त, विभु, कृष्णतनुसमा। उपर्युधो व्यापियाछे, नाहिक सीमा॥ १८॥ अनुवाद—श्रीकृष्णकी दिव्य देहके समान ही यह धाम सर्वव्यापी, अनन्त और विभु है। ऊपर-नीचे इसके विस्तारकी कोई सीमा नहीं है॥ १८॥ अनुभाष्य—श्रीजीव गोस्वामी कृत श्रीकृष्णसन्दर्भ (१०६ संख्या)में— “अथ कतमत्तत् पदं यत्रासौ विहरति? तत्रोच्यते—‘या यथा भुवि वर्त्तन्ते पुर्यो भगवतः प्रियाः। तास्तथा सन्ति वैकुण्ठे तत्तल्लीलार्थमादृताः॥’ इति स्कान्दवचनानुसारेण वैकुण्ठे यत्स्थानं वर्त्तते, तत्तदेवेति मन्तव्यम्। तच्चाखिलवैकुण्ठोपरिभाग एव। ××× स्वायम्भुवागमे च स्वतन्त्रतयैव सर्वोपरि तत्स्थानमुक्तम्; यथा ईश्वरदेवीसंवादे चतुर्दशाक्षरध्यानप्रसङ्गे पञ्चाशीतितमे पटले—‘नानाकल्पलताकीर्णं वैकुण्ठं व्यापकं स्मरेत्। अधः साम्यं गुणानाञ्च प्रकृतिः सर्वकारणम्॥” ×× तस्माद् ‘या यथा भुवि वर्त्तन्ते’ इति न्यायाच्च स्वतन्त्र एव द्वारकामथुरागोकुलात्मकः श्रीकृष्णलोकः स्वयंभगवतो विहारास्पदत्वेन भवति सर्वोपरीति सिद्धम्। अतएव वृन्दावनं गोकुलमेव सर्वोपरि विराजमानं गोलोकत्वेन प्रसिद्धम्। ब्रह्मसंहितायां—‘सहस्रपत्रं कमलं गोकुलाख्यं महत् पदम्। ×× चतुरस्रं तत्परितः श्वेतद्वीपाख्यमद्भुतम्॥” ×× तस्य श्रीकृष्णस्य धाम नन्दयशोदाभिः सह वासयोग्यं महान्तःपुरमर्, तस्य स्वरूपमाह—अनन्तस्य श्रीबलदेवस्यांशात् सम्भवो नित्याविर्भावो यस्य तत्। तथा तन्त्रेण तदपि बोध्यते—अनन्तोऽंशो यस्य तस्य श्रीबलदेवस्यापि सम्भवो निवासो यत्र तदिति। ×× अथ गोकुलावरण्यान्याह—तद्वहिश्चतुरस्रं तस्य गोकुलस्य बहिः सर्वतश्चतुरस्रं चतुष्कोणात्मकं स्थलं श्वेतद्वीपाख्यम्, इति तदंशे गोकुलमिति नाम-विशेषाभावात्। किन्तु चतुरस्राभ्यन्तर-मण्डलं वृन्दावनाख्यं, बहिर्मण्डलं केवलं श्वेतद्वीपाख्यंः ज्ञेयं; गोलोक इति यत्पर्यायः। ×× ब्रह्मलोकः वैकुण्ठाख्यः। ×× नारद-पञ्चरात्रे विजयाख्याने—‘तत्सर्वोपरि गोलोके श्रीगोविन्दः सदा स्वयम्। विहरेत् परमानन्दी गोपीगोकुलनायकः॥’ इति। तदेवं सर्वोपरि श्रीकृष्णलोकोऽस्तीति सिद्धम्। स च लोकस्तत्तल्लीलापरिकरभेदेनांशभेदात् द्वारकामथुरागोकुलाख्यस्थान-त्रयात्मक इति निर्णीतम्। अन्यत्र तु भुवि प्रसिद्धान्येव तत्तदाख्यानि स्थानानि तद्रूपत्वेन श्रूयन्ते, तेषामपि वैकुण्ठान्तरवत् प्रपञ्चातीतत्व- नित्यत्वालौकिकरूपत्व-भगवत्प्रियास्पदत्वकथनात्।” भगवान् कैसे धाममें विचरण करते हैं, इसका यहाँ विवेचन किया जा रहा है—‘इस प्रपञ्चमें जिस प्रकार भगवान्की प्रिय पुरियों (द्वारका-मथुरा-गोकुल) की अवस्थिति है, उसी प्रकार उनकी प्रिय तीन पुरियाँ उनकी उन-उन लीलाओंके उद्देश्यसे वैकुण्ठमें भी विराजमान
पाँचवाँ अध्याय | २५७