श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)
Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary
श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा
पृष्ठ 377, कुल 2549 में से
संदर्भ में पढ़ें६/१४-१५ ]
उत्पन्न हुआ कहते हैं। जागतिक इन्द्रियज्ञानसे जो सत्-असत् (कार्य-कारण) ज्ञेयरूपमें निर्दिष्ट हुआ है, उसीको 'मूल' मानकर विचार करनेपर यह कहा जा सकता है कि अचित्से ही चेतन वस्तु उत्पन्न होती है, किन्तु वास्तविक सत्य यह है कि सृष्टि करनेवाली शक्ति वास्तव-वस्तुमें ही अधिष्ठित है। जो वस्तु देश-काल-पात्रकी सृष्टि करती है, उस वस्तुको मूल-कारणरूपमें निर्देश ना करके बहु-विचित्रतावाली असंख्य वस्तुओंको पहले ग्रहण करके, तब उनमेंसे अपने अनुमानके अनुसार एककी ओर अग्रसर होनेकी पद्धतिको 'अधिरोह-वाद' कहते हैं। 'अवरोह-विचार'से वस्तु (भगवान्) ही सर्वकारण-कारण है और उनमें अनन्तशक्ति विद्यमान होनेके कारण वे सविशेष-तत्त्व हैं। उनका निर्विशेषत्व भी असंख्य सविशेष-विचारोंमेंसे एक है। अचित्-वस्तुकी धारणा लेकर उसके कार्यज्ञानसे उसके कारणका अनुसन्धान करनेपर मादकद्रव्यके सङ्गसे जनित बुद्धिके समान बुद्धि उत्पन्न होती है। 'जड़ प्रकृति ही जगत्का मूल कारण है'-ऐसी धारणा सत्य नहीं है। वास्तवमें यह जगत् अनन्तशक्तिमान् परमेश्वरकी ईक्षण-शक्तिसे ही अव्यक्त और अचित्-शक्तिकी परिणति है। प्रकृति सर्वशक्तिमान्से शक्ति प्राप्त करके जीवकी जड़ेन्द्रियोंके अनुभव योग्य काल-देशकी सीमाओंमें बद्ध जगत्की रचना करती है। बद्धजीवको भगवान्की अनुभूति उनकी जगत्-निर्माणकी शक्तिके द्वारा ही होती है-ऐसी विचार-भ्रान्ति भगवान्का उनकी शक्तियोंके साथ सम्बन्धको ना जाननेके कारण होती है। जब तक भगवद्विमुख जीवके हृदयमें सत्यका प्रकाश नहीं होता है, तब तक वह इस जगत्में विचरण करते हुए सत्यवस्तुको नहीं समझ पाता। श्रील बलदेव विद्याभूषण गोविन्दभाष्यमें (ब्रः सूः, द्वितीय अध्याय, द्वितीय पाद)— “सांख्याचार्यः कपिलस्तत्त्वानि सञ्चग्राह, - सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः। प्रकृतेर्महान्, महतोऽहङ्कारः, अहङ्कारात् पञ्चतन्मात्राणि, उभयमिन्द्रियं, स्थूलभूतानि, पुरुष इति पञ्चविंशतिर्गण इति। साम्येनावस्थितानि पुरुषसत्त्वादीनि प्रकृतिः। तानि च सुखदुःखमोहात्मकानि क्रमाद्बोध्यानि,—तत्कार्ये जगति सुखादिरूपत्वदर्शनात्। तथाहि तरुणी रत्या पत्युः सुखदेति सात्त्विकी भवति, मानेन दुःखदेति राजसी, विरहेण मोहदेति तामसी चेत्येवं सर्वे भावा द्रष्टव्याः। उभयमिन्द्रियमिति दश बाह्येन्द्रियाण्येकस्त्वरिन्द्रियं मन इत्येकादशेत्यर्थः। नित्या विभ्वी च प्रकृतिः। मूले मूलाभावादमूलं मूलम्। न परिच्छिन्नं सर्वोपादानम्। “सर्वत्र कार्यदर्शनात् विभुत्वम्” इति सूत्रेभ्यः। महदहङ्कार-पञ्चतन्मात्राणि सप्त प्रकृतिविकृतयः। अहमादेः प्रकृतयः, प्रधानादेस्तु विकृतय इति। एकादशेन्द्रियाणि पञ्चभूतानि चेति षोड़श विकृतय एव। पुरुषस्तु निष्परिणामत्वान्न कस्यापि प्रकृतिर्न च विकृतिरिति। सा खलु प्रकृतिर्नित्यविकारा स्वयमचेतनाऽप्यनेकचेतन-भोगापवर्ग-हेतुरत्यन्तातीन्द्रियापि तत्कार्येणानुमीयते। एकैव विषमगुणा सती परिणामशक्त्या महदादिविचित्ररचनं जगत् प्रसूते इति जगन्निमित्तोपादानभूता सेति। पुरुषस्तु निष्क्रियो निर्गुणो विभुचित् प्रतिकायं भिन्नः सङ्घातपरार्थानुमेयश्च सः। विकारक्रिययोर्विरहात् कर्तृत्वभोक्तृत्वयोर्विरहः। एवं स्थिते प्रकृति-पुरुषयोस्तत्त्वे सन्निधिमात्रात् तयोर्मिंथोधर्मविनिमयः—प्रकृतौ चैतन्यं पुरुषे तु कर्तृत्व-भोक्तृत्वयोरध्यासो भवति। इत्थमविवेकात् भोगः, विवेकात् तु अपवर्गः। प्रकृत्यौदासीन्यवपुरित्येवमादीनर्थान् सोपपत्तिकैः सूत्रैर्निबबन्ध। अस्यां प्रक्रियायां प्रत्यक्षानुमानागमान् प्रमाणानि मेने। त्रिविधं प्रमाणं, तत्सिद्धौ सर्वसिद्धेर्नाधिक्यसिद्धिरिति। तत्र प्रत्यक्षागमसिद्धेष्वर्थेषु नातीव विसंवादः। यत्तु “परिणामात्”, “समन्वयात्”, “शक्तितश्च” इत्यादि सूत्रैः प्रधानं जगत्कारणमनुमितं, तन्नििरस्यं भवति,—तेनैव सर्वतन्मत-निरासात्। तत्र प्रधानं जगन्निमित्तोपादानं भवेत् न वेति संशये, प्रधानमेव तथा जगतः सात्त्विकादिरूपत्वात् प्रधानस्यैव सत्त्वादिंरूपस्य तदुपादानत्वेनानुमानात्। घटादिकार्यस्योपादानं खलु तत्-सजातीयं मृदाद्येव दृष्टम्। फलति वृक्षश्चलति जलमितिवत् जड़स्यापि तस्य कर्तृत्वञ्च। तस्मात् प्रधानमेव जगदुपादानं जगत्कर्तृ चेत्येवं प्राप्ते, (ब्रः सूः द्वितीय अध्याय, द्वितीय पाद)—
छठा अध्याय | ३३५