भारतकोश
श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary

श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा

DevanagariHindipublished2,549 पृष्ठ

पृष्ठ 475, कुल 2549 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 475

७/१२१-१२६ ]

द्वारा प्रमाणित है, किन्तु अपने भौतिक शरीरमें आत्मबुद्धि ही विवर्त्त है। भगवान् अचिन्त्य शक्तिसम्पन्न हैं और उनकी इच्छासे ही उनकी अचित्-शक्ति जगत्के रूपमें परिणत होती है, किन्तु भगवान् अपनी अचिन्त्य शक्तिसे अविकारी ही रहते हैं। प्राकृत चिन्तामणि इसका दृष्टान्त है। जिस प्रकार चिन्तामणि नाना प्रकारके रत्नोंको उत्पन्न करती है, तो भी चिन्तामणि अपने स्वरूपमें अविकृत ही रहती है॥१२२-१२६॥ अनुभाष्य—श्रीलजीव गोस्वामीप्रभुने अपने 'परमात्मसन्दर्भ' (५८ संख्यामें)— “तद्वादे हि सर्वमेव जीवादि-द्वैतमज्ञानेनैव स्व-स्वरूपे ब्रह्मणि कल्प्यते इति मतम्। निरहङ्कारस्य केनचिद्धर्म्मान्तरेणापि रहितस्य सर्व-विलक्षणस्य चिन्मात्रस्य ब्रह्मणस्तु नाज्ञानाश्रयत्वं, न चाज्ञानविषयत्वं न च भ्रमहेतुत्वं सम्भवतीति। परमालौकिक-वस्तुत्वादचिन्त्य-शक्तित्वन्तु सम्भवेत्। यत् खलु चिन्तामण्यादावपि दृश्यते, यया त्रिदोषघ्नौषधिवत् परस्परविरोधिनामपि गुणानां धारिण्या तस्य निरवयवत्वादिके सत्यपि सावयवादिकमङ्गीकृतं तत्र शब्दश्वास्ति प्रमाणम्। “विचित्रशक्तिः पुरुषः पुराणो, न चान्येषां स्तादृशः स्युः” इत्यादिकः श्वेताश्वतरोपनिषदादौ। “आत्मोश्वरोऽतर्क्यसहस्रशक्तिः” इत्यादिकः श्रीभागवतादिषु। तथा च ब्रह्मसूत्रम् (२/१/२८)—“आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि” इति। तत्र द्वैतान्यथानुपपत्त्यापि ब्रह्मण्यज्ञानादिकं कल्पयितुं न शक्यते, असम्भवादेव। ब्रह्मण्यचिन्त्यशक्ति-सद्भावस्य युक्तिलब्धत्वात् श्रुतत्वाच्च द्वैतान्यथानुपपत्तिश्च दूरे गता। ततश्चाचिन्त्यशक्तिरेव द्वैतोपपत्तौ कारणं पर्यवसीयते। तस्मान्निर्विकारादि-स्वभावेन सतोऽपि परमात्मनोऽचिन्त्यशक्त्या विश्वाकारत्वादिनार परिणामादिकं भवति, चिन्तामणयस्कान्तादीनां सर्वार्थप्रसव-लोहचालनादिवत्। तदेतदङ्गीकृतं श्रीबादरायणेन—(ब्रः सूः २/१/१७) “श्रुतेस्तु शब्द-मूलत्वात्” इति। ततस्तस्य तादृश-शक्तित्वात् प्राकृतवन्माया-शब्दस्येन्द्रजालविद्यावाचित्वमपि न युक्तम्। किन्तु 'मीयते विचित्रं निर्मीयते अनया' इति विचित्रार्थक-शक्तिवाचित्वम्। तस्मात् परमात्मपरिणाम एव शास्त्रसिद्धान्तः। ××तत्र चापरिणतस्यैव सतोऽचिन्त्यया शक्त्या परिणाम इत्यसौ सन्मात्रतावभासमानस्वरूपव्यूहरूप-द्रव्याख्यशक्तिरूपेण परिणमते, न तु स्वरूपेणेति गम्यते। यथैव चिन्तामणिः। ×× अतएव क्वचिदस्य ब्रह्मोपादानत्वं क्वचित् प्रधानोपादानत्वं श्रूयते। ×× पूर्वं खलु वारिदर्शनाद् वार्याकारा वृत्तिर्जातापि तदप्रसङ्गसमये सुप्ता तिष्ठति, तत्तुल्यवस्तुदर्शनेन तु जागर्त्ति, तद्विशेषानुसन्धानं बिना तदभेदेन स्वतन्त्रतामारोपयति, तस्मान्न वारि मिथ्या, न वा तत्स्मरणमयी तदाकारा वृत्तिर्न वा तत्ुल्यं मरीचिकादि वस्तु, किन्तु तदभेदेनारोप एव अयथार्थत्वान्मिथ्या। स्वप्ने च (ब्रः सूः ३/२/३) “मायामात्रन्तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्त-स्वरूपत्वात्” इति न्यायेन जाग्रद्दृष्टवस्त्वाकारायां मनोवृत्तौ परमात्ममाया तद्वस्तवभेदारोपयतीति पूर्ववत्। तस्माद् वस्तुतस्तु न क्वचिदपि मिथ्यात्वम्। शुद्ध आत्मनि परमात्मनि वा तादृश-तदारोप एव मिथ्या, न तु विश्वं मिथ्येति। ×× किञ्च विवर्त्तस्य ज्ञानादिप्रकरणपठितत्वेन गौणत्वात्, परिणामस्य तु स्वप्रकरण-पठितत्वेन मुख्यत्वात् ज्ञानाद्युभयप्रकरण-पठितत्वेन संदंशन्यायसिद्ध-प्राबल्याच्च परिणाम एव श्रीभागवत-तात्पर्यमिति गम्यते।” (अर्थात्) विवर्त्तमें अथवा मिथ्यावादके आश्रयमें ही 'जीवादि सभी द्वितीयभावविशिष्ट तत्त्व' ब्रह्मके निजस्वरूपमें अज्ञानके द्वारा कल्पित हुए हैं। अन्य किसी प्रकारसे धर्मरहित, सर्वविलक्षण, अहङ्कारशून्य, चिन्मात्र ब्रह्मवस्तुकी अज्ञानाश्रयकी योग्यता, अज्ञानविषयपर आश्रित होना और भ्रमित होना कभी सम्भवपर नहीं है। ब्रह्मवस्तु—परम अलौकिक वस्तु हैं, इसलिये उनमें क्षुद्र मानवोंके चिन्तनसे परे अचिन्त्य शक्तिकी सम्भावना है। प्राकृत चिन्तामणि आदि वस्तुओंमें जब अलौकिक शक्ति दिखाई देती है, तब ब्रह्ममें भी अलौकिक शक्ति निश्चय ही अवस्थित है। वात, कफ और पित्त—तीन प्रकार दोष एक साथ एक रोगीमें होनेपर जिस प्रकार परस्पर विरोधी धातुका शोधन करनेके लिये औषधिकी व्यवस्था है, उसी प्रकार परस्पर विरोधी तीन गुणोंको धारण करनेवाली शक्तिके द्वारा ब्रह्मके निराकार होनेपर भी शरीर-अङ्गादि स्वीकृत हैं।

सातवाँ अध्याय | ४३३