सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

९८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

---

[वामभागः]

पुत्रवती सती । लक्ष्मीर्दानवती यस्य सफलं तस्य जीवि-
तम् ॥ ३ ॥ स जीवति यशो यस्य कीर्तिर्यस्य स जीवति ।
अयशोऽकीर्तिसंयुक्तो जीवन्नपि मृतोपमः ॥ ४ ॥ चलं
वित्तं चलं चित्तं चले जीवितयौवने । चलाचलमिदं सर्वं
कीर्तिर्यस्य स जीवति ॥ ५ ॥ यस्मिञ्जीवति जीवन्ति बहवः
स तु जीवति । काकोऽपि किं न कुरुते चञ्च्वा स्वोदरपूर-
णम् ॥ ६ ॥ स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम् ।
परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते ॥ ७ ॥ अञ्जलि-
रकारि लोकैर्गलानिर्मेनास्त्वैव रञ्जिता जगती । सध्याया इव
वसतिः स्वल्पापि सखे सुखायैव ॥ ८ ॥ यज्जीवति क्षणमपि
प्रथितं मनुष्यैर्विज्ञानविक्रमयशोभिरमज्यमानम् । तन्नाम
जीवितमिह प्रवदन्ति तज्ज्ञाः काकोऽपि जीवति चिराय
बलिं च भुङ्क्ते ॥ ९ ॥ यो नात्मजे न च गुरौ न च
भृत्यवर्गे दीने दया न कुरुते न च बन्धुवर्गे । किं तस्य
जीवितफलं हि मनुष्यलोके काकोऽपि जीवति चिराय बलिं
च भुङ्क्ते ॥ १० ॥ जातः कूर्मः स एकः पृथुभुवनभरायार्पितं
येन पृष्ठं श्लाघ्यं जन्म ध्रुवस्य भ्रमति नियमितं यत्र तेजस्वि
चक्रम् । सजाताव्यर्थपक्षाः परहितकरणे नोपरिष्टान्न चाधो
ब्रह्माण्डोदुम्बरान्तर्मशकवदपरे जन्तवो जातनाष्टाः ॥ ११ ॥

ऋणम्

न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते । विषमेकाकिनं
हन्ति ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रकम् ॥ १ ॥ पापं कर्तुमृणं कर्तुं
मन्यन्ते मानवाः सुखम् । परिणामोऽतिगहनो महतामपि
नाशकृत् ॥ २ ॥ लोकद्वयप्रतिमयैकनिदानमेतद्विक्षत्राणिना-
मृणमहो परिणामघोरम् । एकः स एव हि पुमान्यरमस्ति
लोके क्रुद्धस्य येन धनिकस्य मुखं न दृष्टम् ॥ ३ ॥

प्रवासः

यो न संचरते देशान्यो न सेवेत पण्डितान् । तस्य
सकुचिता बुद्धिर्घृतबिन्दुरिवाम्भसि ॥ १ ॥ यस्तु संचरते
देशान्यस्तु सेवेत पण्डितान् । तस्य विस्तारिता बुद्धिस्तैल-
बिन्दुरिवाम्भसि ॥ २ ॥ देशे देशे किमपि कुतुकादद्भुतं
लोकेमानाः संपाद्यैव द्रविणमर्तुलं संद्य भूयोऽप्यवाप्य ।

---

[दक्षिणभागः]

संयुज्यन्ते सुचिरविरहोत्कण्ठिताभिः सतीभिः सौख्यं धन्याः
किमपि दधते सर्वसंपत्समृद्धाः ॥ ३ ॥ अकिंचन्यादति-
परिचयाज्जाययोपेक्ष्यमाणो भूपालानामननुसरणाद्दिभ्यदेवा-
खिलेभ्यः । गेहे तिष्ठन्कुमतिरलसः कूपकूर्मः सधर्मा किं
जानीते भुवनचरितं किं सुखं चोपभुङ्क्ते ॥ ४ ॥ तीर्थाना-
मवलोकनं परिचयः सर्वत्र वित्तार्जनं नानावर्यनिरीक्षणं
चतुरता बुद्धेः प्रशस्ता गिरः । एते सन्ति गुणा. प्रवास-
विषये दोषोऽस्ति चैको महान्यन्मुग्धा मधुरोधराधरसुधापान
विना स्थीयते ॥ ५ ॥

व्यापारिणः

आसीत्सत्ययुगे बलिस्तदनु च त्रेतायुगे भार्गवो रामः
सत्यपराक्रमोऽथ भगवान्धर्मस्तथा द्वापरे । दाता कोऽपि न
चास्ति संप्रति कलौ जीवन्ति केनार्थिनश्चेत्येवं कृतनिश्चयेन
विधिना व्यापारिणो निर्मिता. ॥ १ ॥ शक्रोद्याननिवासिताम-
धिगतो दाता स कल्पद्रुमः पातालं किल कामधेनुरपि सा काम-
प्रसूरन्वगात् । इत्थं विश्वसृजा विचिन्त्य यवनागाराधिकारा-
र्थिनः सद्गियानिधिरक्षणार्थमधुना व्यापारिणो निर्मिताः ॥ २॥
कौपीनं धृतवान्हररोऽपि भगवान्विष्णुः प्रविष्टो जलं वारा-
राशिरपेयतामुपगत को नाम दातुं क्षमः । इत्थं विश्वसृजा
विचिन्त्य यवनागाराधिकारार्थिनः सद्गियानिधिजीवनार्थम-
धुना व्यापारिणो निर्मिताः ॥ ३ ॥ व्यापारान्तरमुत्सृज्य
वीक्षमाणो वधूसुखम् । यो गृहेष्वेव निद्राति दर्दिरद्राति
स दुर्मतिः ॥ ४ ॥

कलिमहिमा

यवनैरवनिः क्रान्ता हिन्दवो विन्ध्यमाविशन् । बलिना
वेदमार्गोऽय कलिना कवलीकृतः ॥ १ ॥ सीदन्ति चाग्निहो-
त्राणि गुरुपूजा प्रणश्यति । कुमार्यश्च प्रसूयन्ते प्राप्ते कलियुगे
सदा ॥ २ ॥ परानेन मुख दग्धं हस्तौ दग्धौ प्रतिग्रहात् ।
परस्त्रीभिर्मनो दग्धं कुतः शापः कलौ युगे ॥ ३ ॥ राक्षसाः
कलिमाश्रित्य जायन्ते ब्रह्मयोनिषु । ब्राह्मणान्वेव बाधन्ते
तत्रापि श्रोत्रियान्कुशान् ॥ ४ ॥ कुशलाः शब्दवार्तायां
वृत्तिहीनाः सुरागिणः । कलौ वेदान्तिनो भान्ति फाल्गुने
बालका इव ॥ ५ ॥ वागुच्चारोत्सवं मात्रं तत्क्रिया कर्तुम-
क्षमाः । कलौ वेदान्तिनो भान्ति फाल्गुने बालका इव
॥ ६ ॥ कृते च रेणुका कृत्या त्रेताया जानकी तथा ।
द्वापरे द्रौपदी कृत्या कलौ कृत्या गृहे गृहे ॥ ७ ॥ मधुग-

---

[पादटिप्पण्यः / Footnotes]

वामभागपादटिप्पण्यः:
१ दानादिप्रभवा कीर्ति शौर्यादिप्रभव यश
२ भ्रमणशीले
३ अर्थदानार्थमिति भाव-, पक्षे,-अञ्जलिकरणेन लोके आज्ञाकारित्व ध्वन्यते
४ निस्तेजस्कत्वम्, पक्षे,-असामर्थ्यम्.
५ आन्कार्ततां नीता, पक्षे,-अनुरागवती कृता
६ प्रख्यातम्
७ उदुम्बरफले यथा जन्तवस्तिष्ठन्ति तथा तादृशा मनुष्या ब्रह्माण्डरूपोदुम्बरे तिष्ठन्ति
८ ऋणम्
९ कारणम्
१० परिणामे भयंकरम्
११ आश्चर्यम्
१२ वीक्षमाणा
१३ द्रव्यम्
१४ बहुलम्
१५ गृहम्
१६ पुन..

दक्षिणभागपादटिप्पण्यः:
१ दारिद्यात्
२ अवमानितं
३ सदृश
४ षोडशवार्षिकी
५ अधरोष्ठ
६ दरिद्रो भवति.