सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

कलिमहिमा ९९

मध्योत्पन्नाः कृतयुगधर्मानुसारिणः किमिति । इति रोषादिव कलिना पीड्यन्ते साधवो बलिना ॥ ८ ॥ नौधीतेऽत्र जनो यदि कश्चिदधीते शते सहस्रे वा । दुस्तर्केषु श्राम्यति दूरीकुरुते श्रुतिस्मृतिसुतर्कान् ॥ ९ ॥ सीदन्ति सन्तो विलसन्त्यसन्तः पुत्रा म्रियन्ते जनकश्चिरायुः । परेषु मैत्री स्वजनेषु वैरं पश्यन्तु लोकाः कलिकौतुकानि ॥ १० ॥ एतादृशे कलियुगेऽपि शतेषु कश्चिज्जातादरो जगति यः श्रुतिमार्ग एव । यत्किंचिदाचरतु पात्रमसौ स्तुतीना श्लाघ्य मितौपमपि किं न मैरौ सरश्चेत् ॥ ११ ॥ उपनयनविवाहाद्युत्सवैकप्रधानौ कलिविभवत एषां कालभेदानभिज्ञाः । विजहति न कदाचिद्वेदपाठैकयोग्ये वयसि च यवनानीवाचनाभ्यासमेते ॥ १२ ॥ न देवे देवत्वं कपटपटवस्तापसजना जनो मिथ्यावादी विरलाुरुद्विजैलधरः । प्रसङ्गो नीचानामवनि- पतयो दुष्टमनसो जना भ्रष्टा नष्टा अहह कलिकालः प्रभवति ॥ १३ ॥ गता गीता नाशं कचिदपि पुराणं व्यपगतं विलीनाः स्मृत्यर्था निगमनचयो दूरमगमत् । इदानीं रैदासप्रभृतिवचनैर्मोक्षपदवी तदेवं जानीमो कलियुग तवैवैष महिमा ॥ १४ ॥ अपारैर्व्यापारैरहरहि नयन्तोऽशनदशास्त्वथ ज्ञाताः संध्या विदधति न जातु स्वसमये । त्यजन्तः स्वा वृत्ति द्विजकुलभवग्रामगणकीभवन्तो हन्तामी कथमपि च जीवन्ति बहवः ॥ १५ ॥ कुक्षेः पूत्यै यवनविततेर्भृत्यकृत्यानि कर्तुं विक्रीणीते वपुरपि निजं वेतनैरेतदास्ताम् । विप्रो भूत्वाप्यहह गणनानैपुणैर्वञ्चयित्वा स्वर्णस्तेयं रचयति जनः स्वामिना पोषकाणाम् ॥ १६ ॥ वेदव्यासः स नव दश यो वेद वेदाक्षराणि श्लोकं त्वेकं परिपठति यः स स्वयं जीव एव । आपस्तम्बः स इह कलयेत्सम्यगौर्वासनं यः कष्टं शिष्टक्षतिकृति कलौ कार्श्यमृच्छन्ति विद्याः ॥ १७ ॥ ये कायस्थजनाश्च ये नृपसुता ये च द्विजाः शस्त्रिणस्ते यत्पादद्नुसृत्य निर्दयतया शुष्कांस्तुरुष्काधिपान् । देवान्भूमिसुराश्च पान्ति कृतिनस्ते चेन्मुदोदासते ब्राह्मणाय जलाञ्जलिः किल भुवि प्राज्ञैः प्रदेयो भवेत् ॥ १८ ॥ आक्रान्तासु वसुंधरासु यवनैरासेतुहेमाचलं विद्राणे क्षितिसुद्रणे विकरुणे निद्राति नारायणे । निर्विघ्नप्रसरे कलावपि बलात्निष्कलङ्कं वैदिकं पन्थानं किल तत्र तत्र परिपाल्येको हि लोकोत्तरः ॥ १९ ॥ अज्ञानामविरामलौकिकवचोभाजाममीषा पुनर्मन्त्रोच्चारण एव पर्यवसितं मौनव्रतं कर्मसु । आमायव्ययलेखनेन नयतां कालानशेषानहो पारम्पर्यत ईदृशामिह नृणा ब्राह्मण्यमन्या-

दृशम् ॥ २० ॥ ये मुष्णन्ति निशि प्रविश्य भवनं ये वा बलात्काननं नैते स्वामिधनं हरन्ति ननु तान्निन्दन्ति चोरा इति । सद्यो हन्त हरन्ति पोषकधनं सख्या विपर्यस्य ये कष्टं तानपि वञ्चकानिह पुरस्कृतैर्वन्ति सर्वे जनाः ॥ २१ ॥ सौहार्द शशशृङ्गवत्सुजनता वन्ध्यासुतस्पर्धिनी कि ब्रूमो गुणिना गुणग्रहि लता व्योमप्रसूनोपमा । दृष्टिः शीलसुधाहलाहलमयी राज्ञा सुधामण्डले लोके संप्रति यत्कले स जयति त्वद्दृष्टिलालारसः ॥ २२ ॥ निर्वीर्या पृथिवी निरोषधिरसा नीचा महत्वं गता भूपाला निजकर्मधर्मरहिता विप्रा. कुमार्गे रता. । भार्या भर्तृविरोधिनी पररता पुत्राः पितुर्द्वेषिणो हा कष्टं खलु वर्तते कलियुगे धन्या नरा ये मृताः ॥ २३ ॥ दूरदर्शिनमाकलय्य भजते सद्यो विरूपाक्षता सङ्गे किं च विरोचनत्वमथ सस्थाने नृसिंहाकृतिम् । पाण्डित्योक्तिषु वक्रतुण्डरचना दाने त्वपर्णात्मतामेकः पञ्चसुरात्मकः प्रभुरहो भाग्यैः कलौ लभ्यते ॥ २४ ॥ धर्मः प्रव्रजितस्तपः प्रचलितं सत्यं च दूरे गतं पृथ्वी मन्दफला नराः कपटिनश्चित्तं च शाठ्योजितम् । राजानोऽर्थपरा न रक्षणपराः पुत्राः पितुर्द्वेषिणः साधुः सीदति दुर्जनः प्रभवति प्राप्ते कलौ दुर्युगे ॥ २५ ॥ सन्तः कापि न सन्ति सन्ति यदि वा दुःखेन जीवन्ति ते विद्वांसोऽपि न सन्ति सन्ति यदि वा मात्सर्ययुक्ताश्च ते । राजानोऽपि न सन्ति सन्ति यदि वा लोभाद्धनग्राहिणो दातारोऽपि न सन्ति सन्ति यदि वा सेवानुकूलाः कलौ ॥ २६ ॥ हर्म्यस्थानमधर्मकर्मविततेर्दुर्मानमैर्मासनं शास्त्रस्तोम ललाटभूलिपिलयः शान्तिः संवानाम् । सर्वाम्नायवचः-समापनदिनं सत्संविधावेघरंशाशजनिभूरभूदिह महानर्थवहोऽयं कलिः ॥ २७ ॥ प्रातहर्न्त कृताप्लवोऽपि रजकस्पृष्टाङ्गडो रासभै रूढान्वारयते पटाननुदिन धृत्वा बहिर्गच्छति । गत्वा म्लेच्छमुखाशुचीन्स्पृशति च स्पृष्टापि न स्नात्यहो न स्नातोऽप्यथ मुद्ध एव चपलो भुक्त्वापि न व्रीडति ॥ २८ ॥ शस्त्रैर्जीविति शास्त्रमुज्झति पर शूद्राङ्गुतैरम्बुभिः स्नात्वाचामति देवताः स्त्रपयति स्वैरं पचैल्योदनम् । उच्छिष्टान्न बिभेति याति यैवैनेरुच्चावचैः संगतिं

---

१ अध्ययन न करोति. २ स्वल्पजलम् ३ मरुदेशे. ४ राजान ५ बृहस्पति. ६ सातीभिम्. ७ प्राप्नुवन्ति. ८ म्लेच्छविशेषान् ९ उदासीना भवेयु. १० नष्टे.

१ वन्ध्यासुततुल्या २ विकृतनेत्रत्वम्; पक्षे,-शिवताम्; ३ रुचिराहित्यम्; पक्षे,-सूर्यत्वम्. ४ नृसिंहस्येव क्रूरामाकृतिम्; पक्षे,-नृसिंहाकृतिम् ५ वक्रा या तुण्डस्य रचना ताम्; मुखवक्रत्वमित्यर्थः; पक्षे, वक्रतुण्डस्य गणपतेरिव या रचना ताम्. गणेशरूपमित्यर्थ ६ न विद्यन्ते पर्णान्यपि यस्य ताम्, अकिंचनत्वमित्यर्थ, पक्षे,-अपर्णा पार्वती तद्रूपताम् ७ सुवर्णनिर्मितमासनम्. ८ यज्ञानाम्. ९ वेदवचसाम्. १० मरणम् ११ ज्ञानम् १२ गर्दभैः. १३ न लज्जते. १४ अन्नम्. १५ उच्चनीचैरनेकभेदभिन्नैः.