सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सामान्यराजप्रशंसा | १०३

---

थिलेश्र्चैरप्यपराङ्मुखचेतसम् । त्वा पराङ्मुखता निन्युः केवलं परयोषितः ॥ ५० ॥

तव निर्वर्णयद्धूर्णं स्वर्णं वर्णयतो गिर । त्वत्कोशगेहान्निर्गत्य तीर्थेषु वसति ध्रुवम् ॥ ५१ ॥

न समासः समर्थस्य वसु व्याकरणस्य ते । विग्रहो नैव केनापि न परः सर्वनामभाक् ॥ ५२ ॥

अर्थिना कृपणा दृष्टिरस्त्वन्मुखे पतिता सकृत् । तदवस्था पुनर्देव नान्यस्य मुखमीक्षते ॥ ५३ ॥

धैर्यलावण्यगाम्भीर्यप्रमुखैस्तवमुद्वहतः । गुणैस्तुल्योऽसि भेदस्तु वपुषैवेदृशेन ते ॥ ५४ ॥

अलौकिकमहालोकप्रकाशितजगत्त्रयः । स्तूयते देव सदृशमुक्तारत्न कैर्भवान् ॥ ५५ ॥

शासति त्वयि हे राजन्नखण्डावनि-मण्डलम् । न मनागपि निश्चिन्ते मण्डले शत्रुमित्रयोः ॥ ५६ ॥

मत्वा लोकमदातारं संतोषे यैः कृता मतिः । त्वयि राजनि ते राजन्न तथा व्यत्ययायिनः ॥ ५७ ॥

पद्मोदयदिनाधीशः सदागतिसमीरतः । भूभृदावलिदम्भोलिरेक एव भवान्भुवि ॥ ५८ ॥

सन्नारीभरणोमा यमाराध्य विधुशेखरम् । सन्नारी-भरणोऽमायस्ततस्त्वं पृथिवीं जय ॥ ५९ ॥

देव त्वमेव पातालमेशाना त्वं निबन्धनम् । त्वं चामरमरुद्भूमिरिको लोकत्रयात्मकः ॥ ६० ॥

जितेन्द्रियतया सम्यग्विद्यावृद्ध-निषेविणः । अतिगाढगुणस्यास नाज्ववद्गङ्गुरा गुणाः ॥ ६१ ॥

अखण्डमण्डलः श्रीमान्पश्यैव पृथिवीपतिः । न निशाकरवज्जातु कलावैकल्यमागतः ॥ ६२ ॥

अरातिविक्र-मालोकविकस्वरविलोचनः । कृपाणोद्ग्रदोर्दण्डः स सहस्रा-युधीयति ॥ ६३ ॥

कानने सरिदुद्देशे गिरीणामपि कन्दरे । पश्यन्त्यन्तकसंकाशं त्वामेकं रिपवः पुरः ॥ ६४ ॥

उद्दण्डे भुजदण्डे तव कोदण्डे परिस्फुरति । अरिमण्डलरविमण्डल-रम्भाकुचमण्डलानि वेपन्ते ॥ ६५ ॥

भवतामहमिव बहवो नैम तु भवानिव भवानेव । कुमुदिन्याः कति न विधोर्वि-धुरिव विधुरेव कुमुदिन्योः ॥ ६६ ॥

लब्धोर्धचन्द्र ईशः कृतकंसभयं च पौरुष विष्णोः । ब्रह्मापि नोभिजातः केनो-पमिमीमहे नृप भवन्तम् ॥ ६७ ॥

सरलप्रियं गुणाढ्य लम्बि-तमाल विचित्रतिलकं च । मनमिव वपुस्तवैतत्कथमवन नृप जनस्यास्य ॥ ६८ ॥

बाणकरवीरदमनकशतपत्रकब-न्धुजीवकुसुमानि । नृप विविधविटपरूपस्तथापि विटपः कथ नासि ॥ ६९ ॥

स्तनयुगमश्रुस्नातं समीपतरवर्ति हृदय-शोकाग्नेः । चरति विमुक्ताहार व्रतमिव भवतो रिपुस्त्री-णाम् ॥ ७० ॥

कल्पतरुकामदोग्रीचिन्तामणिधेनदर्शङ्का-नाम् । रचितो रँजोभरपयस्तेजश्वासान्तरोम्बरेशः ॥ ७१ ॥

तिग्मरुचिरप्रतापो विधुर्रनिशाकृद्विभो मधुरलीलः । मति-मैँनस्त्ववृत्तिः प्रतिपदपक्षाग्रणीर्विभाति भवान् ॥ ७२ ॥

शैर्निर्रैनैश्च तमस्तैनिहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम् । यत्र प्रसीदसि पुनः स भाल्युँदारोऽनुँदारश्च ॥ ७३ ॥

क्षण-दासार्वैक्षणदा वनमर्वनं व्यैसेनमव्यसनम् । बत वीर तब द्विषता पराङ्मुखे त्वयि पराङ्मुखं सर्वम् ॥ ७४ ॥

प्रधना-ध्वनि धीरधनुर्ध्वनिभृति विधुरैरयोधि तव दिवसम् । दिव-सेन तु नरप भवान्युद्ध विधिसिद्धसाधुवादपदम् ॥ ७५ ॥

गिरयोऽप्यनुन्नतिजुजो मरुदप्यचलोऽब्धयोऽप्यगम्भीराः । विश्वभ्रपायतिलघुर्नरनाथ तवान्तिके नियतम् ॥ ७६ ॥

समदमतगजमदजलनिष्यन्दतरङ्गिणीपरिष्वङ्गात् । क्षिति-तिलक त्वयि तज्जुषि शंकरचूडापगापि कालिन्दी ॥ ७७ ॥

विदलितसकलारिकुलं तव बलमिदमभवदाशु विमलं च । प्रखलमुखानि नराधिप मलिनानि च तानि जातानि ॥ ७८ ॥

पल्लवतः कल्पतरोर्ग्व विशेषः करस्य ते वीर । भूषयति कर्णमेकः परस्तु कै कर्णै तिरस्कुरुते ॥ ७९ ॥

हरवन्न विषमै-दृष्टेर्हरिवन्न विभो विधुतविततवृषैः । रविवन्न चातिदुःसह-कैर्रैतापितभूः कदाचिदसि ॥ ८० ॥

स्तनयुगमुक्ताभरणाः

---

[पादटिप्पण्यः]

१ मित्र सूर्ये..
२ सतीर्नारीर्बिभर्ति पालयतीति सन्नारीभरणा तादृशीमुमा याति पत्नीत्वेन प्राप्नोति यस्तम्.
३ सन्ना अवसन्ना अरीणामिमा हस्तिनो यस्मात्तादृशो रणो यस्य तादृशोऽमायोऽकपटः
४ अलमर्थे पाता पालकः; पक्षे,-पाताललोक
५ आशानामभिलाषाणां निबन्धन मूलम्, पक्षे,-आशाना दिशां निबन्धनं ज्ञापक-, भूलोक इत्यर्थः
६ चामरमरुता चामरीयवायूना भूमिराश्रय • चामरवीज्यमानत्वात्, पक्षे,-अमराणां मरुद्गणाना च भूमिराश्रय, स्वर्गलोक इत्यर्थ
७ मण्डल राज्य बिम्बं च.
८ कलावैदग्ध्य चन्द्र-षोडशांशश्च
९ चन्द्रकला; पक्षे,-गलहस्त
१० कृतकसभयम्; पक्षे, -कृत-कंस-भयम्.
११ न-नभिजातः कुलीन; पक्षे,-नाभिजातः

१ सरला वृक्षविशेषाः प्रियंगवश्चतेषां समाहारस्तेनाढ्यं पूर्णम्; पक्षे,-सरलं च तत्प्रियं हृद्य च गुणैर्गौरवर्णत्वादिभिर्युक्तम्
२ लम्बितनप्तमाला यस्मिंस्तत्; पक्षे,-लम्बिमाला माल्य यस्य
३ विचित्रा नानाविद्यास्तिलका वृक्षविशेषा यस्मिंस्तत्; पक्षे,-विचित्रो विचित्रवर्णस्तिलक • कस्तूरीकुङ्कुमादिकृतो यस्मिंस्तत
४ विटान्पालयतीति स
५ कुबेर..
६ विधिविशेष-
७ परागसमूह..
८ शङ्कान्यन्तरप्रकाशम्
९ एव राजा कल्पवृक्षादीना क्रमेण रजोभरादिभिः पद्मभिर्भूते रवित इत्यन्वय •
१० विधुराणां शत्रूणां निशेव निशा-मरण तत्कर्ता
११ मतिर्वस्त्वत्तत्वावधारणक्षमा बुद्धिः; मानं प्रमाण ताभ्यां तत्त्वे याथार्थ्ये वृत्तिरनुसरणं यस्य स..
१२ प्रतिपद प्रतिस्थानं पक्षाणामात्मीयानामग्रणीरग्रसरः
१३ शनिग्रह •
१४ वज्रम्
१५ महान्
१६ अनुगता दारा वनिता यस्य वशीकृतवनित इत्यर्थः
१७ अनुत्स्रवदा.
१८ रक्षकम् शत्रूणां पलायनस्थानत्वात्
१९ द्यूत-नृत्यादि.
२० अविस्तीर्णम् दुःखदशायां तद्विस्तारात्
२१ राधेयम-दानातिशयेनेत्यर्थ •
२२ असमदृष्टिः; पक्षे,-त्रिलोचन •
२३ सुकृतम्, पक्षे,-वृषासुर
२४ राज्यलाभाग; पक्षे,-किरणा