सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१०४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

कण्टककलिताङ्गयष्टयो देव । त्वयि कुपितेऽपि प्रागिव विश्वस्तास्ते रिपुस्त्रियो जाताः ॥ ८१ ॥ सततमुसलासङ्गाद्बहुत्तरगृहकर्मघटनया नृपते । द्विजपत्नीना कठिना. सति भवति कराः सरोजसुकुमाराः ॥ ८२ ॥ कमलेव मतिर्मतिरिव कमला तनुरिव विभा विभेव तनुः । धरणीव धृतिर्धृतिरिव धरणी सतत विभाति यस्य तव ॥ ८३ ॥ रत्नसानुशिखराङ्गणफुल्लकल्पपादपतलेषु निष्षणाः । उद्गृह्णन्ति नृपहंस सुवर्ण त्वद्यशः प्रवरकिन्नररामा. ॥ ८४ ॥ गाढकान्तदशनक्षतव्यथासंकटादरिवधुजनस्य यः । ओष्ठविद्रुमदलान्यमोचयन्निर्दशन्त्युधि रुषा निजाधरम् ॥ ८५ ॥ बलमार्तमयोपशान्तये विदुषा समतये बहुश्रुतम् । वसु तस्य न केवल विभोर्गुणवत्तापि परप्रयोजनम् ॥ ८६ ॥ तावकाः कति न सन्ति मादृशा मादृशस्तु भवदेकजीविनः । अम्बुदस्य कति वा न चातकाश्चातकस्य पुनरेक एव सः ॥ ८७ ॥ निखिलेषु गुणेषु चित्रता ते मनसो वैषवमद्भुत तवैव । न च ते परतः प्रमाणभावस्तदपि न्यायनिदिष्टतातिचित्रम् ॥ ८८ ॥ स्फुरदद्भुतरूपमुत्प्रतापज्वलन त्वा सृजतानवद्यविद्यम् । विधिना ससुजे नवो मनोभूर्भुवि सत्यं सविता बृहस्पतिश्च ॥ ८९ ॥ कलुष च तवाहितेष्वकस्मात्सितपङ्केरुहसोद चक्षुः । पतितं च महीपतीन्द्र तेषा वपुषि प्रस्फुटमापदां कटाक्षैः ॥ ९० ॥ गुणभेदविदग्रिमप्रसङ्गे व्यवधानादनुपस्थितं पुरस्तात् । अपि वाजिनमात्रशेषमिष्टौ घटयन्वाजिभिरथ्र्यसे विधिज्ञैः ॥ ९१ ॥ यदि वै मनसि प्रशान्तिरुच्चैः कुरु कल्पद्रुमदानकौशलम् । न भवेदिति वा वद स्फुटं कलिपुर्ण प्रतियामि मन्दिरम् ॥ ९२ ॥ नानन्वयस्ते न च ते विरोघोऽलंकारकोटी तव नोपमापि । क्षितीश नो ते विषमं न किंचित्साहित्यसौहित्यनिधिस्तथापि ॥ ९३ ॥ अविरलकरवालकंपनैनैर्भुकुटीतर्जनगर्जनैर्मुहुः । ददृशे तव वैरिणा मदः स गतः कापि तवेक्षणे क्षणात् ॥ ९४ ॥ तवाहवे साहसकर्मशर्मणः करं कृपाणान्तिकमानिनीषतः । भटाः परेषा विशरारुतामगुर्धटत्यवाते स्थिरता हि पासवः ॥ ९५ ॥ विशापते विस्तरतो न वक्तु जानामि जानन्नपि ते गुणौघान् । यस्यैव योऽसि प्रथमानकीर्ते स एव तद्वानिति निर्निरूढि ॥ ९६ ॥ यशोदयामण्डितकान्तदेहो बाल्येऽपि गोपालजनस्य नेता । गोमण्डल पासि बलेन युक्तः कथ न राजन्युरुषोत्तमोऽसि ॥ ९७ ॥ नक्षत्रभूः क्षत्रकुलप्रसूतेर्युक्तो न भोगे. खलु भोगभाजः । सुजातरूपोऽपि न याति यस्य समानता काचन काञ्चनाद्रिः ॥ ९८ ॥ अखण्डिता शक्तिरथोयमान न स्वीकृत न च्छलरीतिरस्ति । अस्पृष्टसदेहविपर्ययस्य कोड्यं तव न्यायनये निवेशः ॥ ९९ ॥

स्वतःप्रकाशो मनसो महत्त्व धर्मेषु शक्तिर्न तथान्यथा धीः भूपालगोपालपदैकभक्तेरन्यैव नैयायिकता तवेयम् ॥ १०० ॥ यत्क्षेपवः सयुगयामिनीषु प्रोतप्रतिक्षमापतिमौलिरलाः । गृहीतदीपा इव भिन्दते स्म खड्गान्धकारे रिपुचक्रवालम् ॥ १०१ ॥ लब्ध्वा यदन्तःपुरसुन्दरीणा लावण्यनि.स्यन्दमुपान्तभाजाम् । गृहीतसारस्त्रिदश' पयोधिः पीयूषसदर्शनसौरयमाप ॥ १०२ ॥ यदि त्रिलोकी गणनापरा स्यात्तस्याः समाप्तिर्यदि नायुषः स्यात् । पारे परार्धे गणित यदि स्याद्गणेयनिःशेषगुणोऽपि स स्यात् ॥ १०३ ॥ एतद्यश.क्षीरधिपूरगाहि पतत्यगाधे वचन कवीनाम् । एतद्गुणाना गणनाङ्कपातः प्रत्यर्थिकीर्तीखटिकाः क्षिणोति ॥ १०४ ॥ देवाधिपो वा भुजगाधिपो वा नराधिपो वा यदि हैहयः स्याम् । सदर्शनं ते गुणकीर्तनं ते सेवाञ्जलि ते तदहं विदध्याम् ॥ १०५ ॥ अत्यादरादध्ययनं द्विजानामर्थोपलब्ध्या फलवद्विधाय । ऋतूनतुच्छान्विततु तवैषा मीमासकाद्याधिकृतिः प्रसिद्धा ॥ १०६ ॥ तुच्छान्तराध्यासमसनिकृष्टमध्यक्षमल्यन्तमनिच्छतस्ते । अख्यातिसख्यानुगतद्विशश्व ख्याति. स्थिताऽनिर्वचनीय रूपा ॥ १०७ ॥ अन्यार्थमङ्गीकृतवारिषा भौ विशङ्कमानास्तव दाननीरम् । परस्पर दीनमुखा न के वा देवाः सुमेरु शुशुचुः स्वभूमिम् ॥ १०८ ॥ तवाग्रतो वीर महीमहेन्द्र मन्द गजाः शृङ्खलिनो विभान्ति । आवासदानादरिभूपतीनामाशान्तशीला इव साप store/सापराधाः ॥ १०९ ॥ कामं नृपाः सन्ति सहस्रःशोऽन्ये राजन्वतीमाहुरनेन भूमिम् । नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि ज्योतिष्मती चन्द्रमसैव रात्रिः ॥ ११० ॥ दारिद्र्यदायादगणाधमेन दीनो द्विजोऽर्थर्णपदातिसात्कृतः । जागर्ति नाथे त्वयि भो द्विजाना विधेहि तेषेन सुख भजे नृप ॥ १११ ॥ कमलभूतनया वदनाम्बुजे वसतु ते कमला करपल्लवे । वपुषि ते रमता कमलाङ्गजः प्रतिदिन हृदये कमलापतिः ॥ ११२ ॥ उदेति पूर्व कुसुम तत. फलं घनोदयः प्राक्तदनन्तर पयः । निमित्तनैमित्तिकयोरय विधिरतव प्रसादस्य पुरस्तु संपदः ॥ ११३ ॥ अनेन सर्वार्थिकृतार्थता कृता हतार्थिनौ कामगवीसुरद्रुमौ । मिथः पयःसेचनपल्लवाशने प्रदाय दानव्यसनं समाप्यतः ॥ ११४ ॥ मयि स्थितिनैर्मल्यैव लक्ष्यते दिशेन तु स्तब्धतया विलङ्घ्यते । इतीव वान दण्डधरेण विष्ण्वयन्य मग्मद्यपादिगद्धिनाम् ॥ ११५ ॥ नृप' कराभ्यामुदतोऽद्यविंधे ष्वाम्य याप्नतन' पदद्वये । तदीयचूल कुरुविन्दरश्मिभि. स्फुटेयमेतत्करपादरञ्जना ॥११६॥ इद नृपप्रार्थिभिरुञ्जितोऽथिभिर्मणिप्ररोहेण विवृत्त्य