सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सामान्यराजप्रशंसा १०५

---

रोहणः । कियदभैरम्बरमावरिष्यते सुधा मुनिर्विन्ध्यमरुद्ध भूधरम् ॥ ११७ ॥ कृतं च गर्वाभिमुखं मनस्त्वया किमन्य देवं निहताश्च नो द्विषः । तमासि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमान् यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम् ॥ ११८ ॥ अनेन पर्यास्यता- श्रुबिन्दून्मुक्ताफलस्थूलतमान्स्तनेषु । प्रत्यर्पिताः शत्रुविलासि- नीनामाक्षेपसूत्रेण विनैव हाराः ॥ ११९ ॥ अधीतिबोधा- चरणप्रचारणैर्दशाश्चतस्रः प्रणयन्नुपाधिभिः । चतुर्दशत्वं कृतवा- न्कुतः स्वयं न वेद्मि विद्यासु चतुर्दशस्वयम् ॥ १२० ॥ अमुष्य विद्या रसनाम्रनर्तकी त्रयीव नीताऽङ्गगुणेन विस्तरम् । अगाहताष्टादशतां जिगीषया नवद्वयद्वीपपृथग्जयश्रियम् ॥ १२१ ॥ दृगीशवृन्दारशविभूतिरीशिता दिशां स कामप्रसरावरोधिनीम् । बभार शास्त्राणि दश द्वयाधिका निजत्रिनेत्रावतरत्वबोधिकाम् ॥ १२२ ॥ पदैश्चतुर्भिः सुकृते स्थिरीकृते कृतेऽधुना के न तपः प्रपेदिरे । भुव यदेकाङ्घ्रिक- निष्ठया स्पृशन्धवावधर्मोऽपि कृशस्तपस्विताम् ॥ १२३ ॥ स्फुरद्धनुर्निस्वनतद्घनाशुगप्रगल्भवृष्टिव्ययितस्य संगरे । निजस्य तेजःशिखिनः परःशता वितेनुरङ्गारमिवायशः परे ॥ १२४ ॥ अनल्पदग्ध्वारिपुरानलोज्ज्वलैर्निजप्रतापैर्वलयं ज्वल- द्ध्रुवः । प्रदक्षिणीकृत्य जयाय सृष्ट्या रराज नीराजनया स राजघः ॥ १२५ ॥ सितांशुवर्णैर्यति स्म तद्गुणैर्महासिनेत्र्र- सहकृत्वरी बहुम् । दिगङ्गनाङ्गाभरणं रणाङ्गणे यशःपट तद्घटचातुरीतुरी ॥ १२६ ॥ प्रतीपभूपैरिव किं ततो भिया विरुद्धधर्मैरपि मेत्तुतोज्झिता । अमित्रजिन्मित्रजिद्रोजसा स यद्विचारहकचारहद्दग्व्यवर्तत ॥ १२७ ॥ अयं दरिद्रो भवतेति वैधसीं लिपिं ललाटेऽर्थिजनस्य जाग्रतीम् । मृषा न चक्रेऽल्पितकल्पपादपः प्रणीय दारिद्र्यदरिद्रता नृपः ॥ १२८ ॥ विभज्य मेरुं यदर्थिसात्कृतो न सिन्धु- रुत्सर्गजलव्ययैर्मरुः । अमानि तत्तेन निजायशोयुग द्विपालबद्धाश्चिकुराः शिरःस्थितम् ॥ १२९ ॥ अजस्रमभ्यास- मुपेयुषा समं मुदैव देवः कविना बुधेन च । दधौ पटी- यान्समयं नयन्नयं दिनेश्वरश्रीरुदयं दिने दिने ॥ १३० ॥ अधोविधानात्कमलप्रवालयोः शिरःसु दानादखिलक्ष्मा- भुजाम् । पुरेदमूर्ध्वं भवतीति वेधसा पदं किमङ्काङ्कित- मूर्ध्वरेखया ॥ १३१ ॥ सदुत्तंस दैवाद्यं कोऽपि दीनो ऋणाब्धौ विलीनो विहीनो गुणेन । भवत्सन्निधिं सन्निधि प्राप्य पीनो बभूवाशु मीनो यथा नीरपूरम् ॥ १३२ ॥ कति नो विषया निभालिताः कति वा भूमिभुजो न शीलिताः । धरणीधर तावकान्गुणानवधार्याजजगणे गुरु लघुम् ॥ १३३ ॥ तव नित्यमुत्सवपरम्परा भवत्वनिशं

१४ सु. र भा

---

लमित्थमुपकास्सादरः । निजकीर्तिकान्तिकलितोज्ज्वले जग- त्यथ सत्सुतादिभिरलं सुखं भज ॥ १३४ ॥ अभ्युद्धृता वसुमती दलितं रिपूद्रः क्रोडीकृता बलवता बलिराजलक्ष्मीः । एकत्र जन्मनि कृतं यदनेन राज्ञा जन्मत्रये तदकरोत्पुरुषः पुराणः ॥ १३५ ॥ एकस्विधा वससि चेतसि चित्रमत्र देव द्विषा च विदुषा च मृगीदृशा च । तापं च समदरस च रति च पुष्णन्शौर्योष्मणा च विनयेन च लीलया च ॥ १३६ ॥ शक्ति प्रमापयति वीर तवोपमानं प्रामाण्यमाप्तवचनेषु परैव जातिः । जातौ गुणा गुणगणाश्रयिणो विशेषा वैशेषिकं किमपि दर्शनमद्भुतं ते ॥ १३७ ॥ किं कारणं सुकविराज मृगा यदेते व्योमोत्पतन्ति विलिखन्ति भुवं वराहाः । देव त्वदस्त्रचकिताः श्रयितुं स्वजातिमेके मृगाङ्क- मृगमादिवराहमन्थे ॥ १३८ ॥ सम्भाव्यमिष्टभुवनाभयदान- पुण्यसभारमस्य वपुरत्र हि विस्फुरन्ति । लक्ष्मीश्च सात्त्विक- गुणज्वलितं च तेजो धर्मश्च मानवविजयौ च पराक्र- मश्च ॥ १३९ ॥ प्रत्यक्षस्फुरत्सुधारसनिर्विषाभिराशीर्भिरभ्य- धिकभूषितभोगभाज । गायन्ति कञ्चुकविनिद्रतरोमहर्ष- स्वेदोर्मयस्तव गुणानुरगेन्द्रकन्याः ॥ १४० ॥ भेदात्मनो दुरधिरोहतनोर्विशालवक्षोन्नतेः कृतशिलीमुखसङ्ग्रहस्य । यस्याद्रिपूतरुतेः परवारणस्य दोनाम्बुसेकसुभगः सततं करोऽभूत् ॥ १४१ ॥ साक कुरङ्गकदृशा मधुपानलीला कर्तुं सुहृद्भिरपि वैरिणि ते प्रवृत्ते । अन्याभिधायि तव नाम विभो गृहीतं केनापि तत्र विषममकरोदवस्थाम् ॥ १४२ ॥ ऐत्यायतैर्नियमकारिभिरिङ्गताना दिव्यैः प्रभाभिरनपायमयै- रुपायैः । शौरिर्भुजैरिव चतुर्भिरदः सदा यो लक्ष्मीविलास- भवनैर्भुवनं बभार ॥ १४३ ॥ नानाविधप्रहरणैर्नृप सप्र- हारे स्वीकृत्य दारुणनिनादवतः प्रहारान् । दृप्तारिवीरविस- रेण वसुंधरयं निर्विप्रलम्पपरिलम्बविधिर्वितीर्णा ॥ १४४ ॥ अन्त.पुरीयसि रणेषु सुतीयसि त्वं पौरं जनं तव सदा रमणीयते श्रीः । दृष्टः प्रियाभिरमृतद्युतिदर्शमिन्द्रसंचारमत्र भुवि संचरसि क्षितीश ॥ १४५ ॥ राजन्वन्ति भवतश्च- रित्तानि तानि इन्दोर्द्युतिं दधति यानि रसातलेऽन्त. । धीदौर्बले अतितते उचित्तानुवृत्ती आतन्वती विजयसपद- मेत्य भात. ॥ १४६ ॥ पौरं सुतीयति जन समरान्तरेऽसा- वन्तःपुरीयति विचित्रचरित्रचक्षुः । नारीयते समरसीम्नि

---

१ राजपक्षे-भद्रशिलीमुखवारणदानकरशब्द यथाक्रम शोभनबाण-निवारकवितरणहस्तबोधका, हस्तिपक्षे तु-भद्रजातिभ्रमरहस्तिमोच-लशुण्डादण्डबोधका २ हस्तिमदजल ३ उपायानां सततानुष्ठान- सेवायतत्व भुजानामाजानुलम्बितत्वम् ४ उद्धत्तानां जनानाम्, पक्षे,-असुराणाम् ५ सामदानविधिभेदरूपै, पक्षे,-चतुर्भि