सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१०६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

कृपाणपाणेरालोक्य तस्य चरितानि सप्तदस्रैबा ॥ १४७ ॥ दोर्भ्यां तितीर्षति तरङ्गवतीभुजंगमादातुमिच्छति करे हरिणाङ्कबिम्बम् । मेरु लिलङ्घयिषति ध्रुवमेष देव यस्ते गुणान्वदितुमुद्यममादधाति ॥ १४८ ॥ हिमशिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरत्सु स्तनतपनवनाम्भोर्म्यगोक्षीरपानैः । सुखमनुभव राजस्त्वद्विषो यान्तु नाश दिवसकमलजालशार्वरीरेणुपङ्गैः ॥ १४९ ॥ विदधतु धरणीशा दानमुच्चैर्धराया प्रभबतु सुजनस्तद्वेरकः पुण्यशीलः । निजपरमतिहीनः केवल सरखदीनस्त्वमिह नृप कुलीनः कार्यकर्ता विभासि ॥ १५० ॥ कवीनां संतापो भ्रमशममितो दुर्गतिरिति त्रयाणा पञ्चत्व रचयसि न तच्चित्रमधिकम् । चतुर्णां वेदाना व्यरचि नवता वीर भवता द्विषत्सेनालीनामयुतमपि लक्षं त्वमकृथाः ॥ १५१ ॥ समाजे सम्राजा सदसि विदुषा धाम्नि धनिना निकाये नीचानामपि च तरुणीना परिषदि । वय यत्रैव स्थक्षणमतिथयस्तत्र शृणुमः स्फुरद्रोमोद्भेदाः सुभग भवत पौरुषकथाः ॥ १५२ ॥ न लोपो वर्णाना न खलु परतः प्रत्ययविधिर्निपातो नास्त्येव क्वचिदपि न भग्नाः प्रकृतयः । गुणो वा वृद्धिर्वा सततमुपकाराय जगता सुनेर्दाक्षीपुत्रादपि तव समर्थः पदविधिः ॥ १५३ ॥ न मिथ्यावादस्ते न च विगुणचर्चास्त्वभिरतिर्न वा वाच्य किंचिद्वचसि न मनाग्यायिनि मतिः । तथाप्येतच्चित्रं यदसि जगतीजानिरधुना त्वमेवैको लोके निगमपरमागार्थनिपुणः ॥ १५४ ॥ चकोराणा चन्द्रः कुसुमसमयः काननभुवा सरोजना भानुः कुवलय- म्दम्ब मधुलिहाम् । मयूराणा मेघः प्रथयति यथा चेतसि सुखं तथास्माकं गीर्ति जनयति तवालोकनमिदम् ॥ १५५ ॥ अदातारं दातृप्रवरमनयं विश्वविनयं विरूपं रूपादयं विगतजयिनं विश्वजयिनम् । अकुल्यं कुल्यं त्वामहमवदमाशापरवशाम्प्रधावादेत्युक्तिस्त्वयि खलु मृषावादिनि मयि ॥ १५६ ॥ यशःस्तोमानुच्चै रुपचिनु चकोरप्रणयिनीरसज्ञापाण्डित्यच्छिदुरशशिधामभ्रमकरान् । अपि त्वत्तेजोभिस्तमसि शमिते रक्षति दिशामसौ यात्रामैत्री नभसि नितरामम्बरमणिः ॥ १५७ ॥ सुराणा पातासौ स पुनरतिपुण्यैकहृदयो ग्रहस्तस्यास्थाने गुरुरुचितमार्गे स निरतः । करस्तस्यात्यर्थे वहति शतकोटिप्रणयितां स सर्वस्वं दाता तृणमिव सुरेशं विजयते ॥ १५८ ॥ मनोभूर्मुग्धासु क्षिपति यदि बाणावलिमसौ कथं तामिः क्षिप्तास्त्वयि नयनविक्षेपविशिखाः । अथ ज्ञात ब्रूमः शृणु सुभग शृङ्गारनलिनीवनक्रीडाहंसं स्मरमिव विदुस्त्वा मृगदृशः ॥ १५९ ॥ यशश्चन्द्रैरुद्यत्सुकृतनरकल्पद्रुमकैः परं लक्ष्मीगर्भैर्नरदहयत्नादिफलदैः । निजैर्दानाम्भोभिर्नयततुलितक्षीरजलधिश्चिर जीयाजीयादधिधरणि सोऽय नरपतिः ॥ १६० ॥ अय मार्तण्डः कि स खलु तुरगै सप्तभिरितः कृशानुः कि सर्वाः प्रसरति दिशो नैष नियतम् । कृतान्तः किं साक्षान्महिषवहनोऽसाविति चिरं समालोक्याजौ त्वा विदधति विकल्पान्प्रतिभटा ॥ १६१ ॥ तुलाधारो धाता वहति वसुधा औपपदवी फणीश. स्वात्मून कनकशिखरी भानपालिका । तुलादण्डः सत्यं यदि भवति दामोदरगदा तथाप्येषोऽशक्यस्तव गुणसमूहस्तुलयितुम् ॥ १६२ ॥ न तूणादुद्धारे न गुणघटने न श्रुतिशिख समाकृष्टौ दृष्टिनं वियति न लक्ष्ये न च भुवि । नृणा दृश्ये देव क्वचन विशिखान्नितु पतितद्विपद्वक्षोरन्ध्रैर्जुमितिर्मुर्गोचरयति ॥ १६३ ॥ अमुष्योर्वीभर्तुः प्रसभमचमूसिन्धुरमवैरवैमि प्रारब्धे वैमथुर्भीर्रवशथ्थास्यसभये । न कम्पन्तामन्तः प्रतिनृपभटा म्लायतु न तद्वधूवक्राम्भोजं भवतु न स तेषा कुदिवसः ॥ १६४ ॥ यशःपूर दूर तनु सुतनुनेत्रोत्पलवनीतमस्तन्द्राचन्द्रानप तप सहस्राणि शरदान् । इयं चास्ता युष्मद्गुणकथनपीयूपटलश्रितोत्सङ्गानन्दत्युरनगरभुजङ्गा त्रिजगती ॥ १६५ ॥ स्वसुखनिरभिलाषः खिद्यसे लोकहेतोः प्रतिदिनमथवा ते वृत्तिरेवंविधेव । अनुभवति हि मूर्ध्ना पादपस्तीव्रमूष्णं शमयति परिताप छायया संश्रितानाम् ॥ १६६ ॥ नियमयसि कुमार्गप्रस्थितानातदण्डः प्रशमयसि विवाद कल्पसे रक्षणाय । अतनुषु विभवेषु ज्ञातयः सन्तु नाम त्वयि तु परिसमाप्त बन्धुकृत्यं प्रजानाम् ॥ १६७ ॥ अभिमतफलदाता त्वं च कल्पद्रुमश्च प्रकटमिह विशेषं कंचनोदाहरामः । कथमिव मधुरोक्तेप्रेमसंमानमिश्र तुलयति सुरशाखी देव दानं त्वदीयम् ॥ १६८ ॥ अकाण्डधृतमानसव्यपसितोत्सवैः सारसैरकाण्डपटुताण्डवैरपि शिखण्डिना मण्डलैरैः । दिशः समवलोकिताः सरसनिर्भरप्रौह्लसद्भवत्पृथुवरूथिनीरजनिभूरजःश्यामलाः ॥ १६९ ॥ सहस्रकरपूरणाञ्झिखिलजन्तुवक्राम्बुजप्रकाशकरणादथ प्रबलवैरितेजोवधात् । दरिद्रतिमिरोद्धृतेरखिलभूपचूडामणिर्जगन्मगिरहर्मणिर्जगदिदं च धत्तः समम् ॥ १७० ॥ यशःकरणघोग्णीतुलितरोहिणीवल्लभ त्वया क्षणमुदीक्ष्यते जगति यो दरिद्रो जनः । पयोधर महीधरे नटति तस्स वामभ्रुवा रणत्कनककिङ्किणीकलरवेण देव खरः ॥ १७१ ॥ यमः प्रतिमहीभृता हुतवहोऽसि तन्नीवृता सता खलु युधिष्ठिरो धनपतिर्धनाकाङ्क्षिणाम् । गृहं शरणमिच्छता कुलिशकोटिमि-

---

१ लक्षसंख्याकम्; पक्षे,-शरव्यम् २ पाणिने ३ वर्धय. १ परिमाणपात्रताम्. २ परिमाणपाषाण. ३ संधाने ४ आकर्णान्तम्. ५ बाणान्. ६ प्रसारिण. ७ करशीकरै. ८ नीहारकाले.