सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सामान्यराजप्रशंसा १०९

वर्त्म स्मरेत् ॥ २१० ॥ आलानं जयकुञ्जरस्य दृषदा सेतुर्विपद्वारिधेः पूर्वाद्रिः करवालचण्डमहसो लीलोपधानं श्रियः । संग्रामामृतसागरप्रमथनक्रीडाविधौ मन्दरो राजन्राजति वैरिराजवनितावैधव्यदस्ते भुजः ॥ २११ ॥ लावण्यौकसि सप्रतापगरिमण्यग्रेसरे त्यागिना देव त्वय्यवनीभरक्षमभुजे निष्पादिते वेधसा । इन्दुः किं घटितः किमेष विहितः पूषा किमुत्पादित चिन्तारत्नमहो मुधैव किममी सृष्टाः कुलक्ष्माभृतः ॥ २१२ ॥ नानाभूषणभूषित. प्रतिभयापात्र प्रभूता स्थितिर्मोरासतकरो भवाधिकरुचिर्भूरीकृताश्वद्विपः । शश्वत्संगतभासमानमुकुटो भिक्षुप्रवृद्धादरस्त्व राजेन्द्र रिपुस्तवापि नितरा भेद पर भेदकृत् ॥ २१३ ॥ प्रत्यावासकसज्जता प्रथमतस्त्वा योद्धुमुत्कण्ठिता योधास्तेऽभिसृता मनागरिचमूः स्वाधीननाथा स्थिता । भीत्या प्रोषितभर्तृका समभवत्त्वत्सायकैः खण्डिता दूरादन्तरिता विधाय कलहं हा विप्रलब्धा विधे ॥ २१४ ॥ प्रामाण्य स्वत एव नैव परतो विज्ञायते मानता शब्दस्यापि यथार्थता स्तुतिवचोराशेर्मनोवृत्तयः । विश्वव्यापकता गतो न च महानन्यो भ्रमः कापि ते नास्ते देव मत किमस्ति भवतः शाखेषु न ज्ञायते ॥ २१५ ॥ प्रामाण्य परतः स्वतःऽपि भवतो विज्ञायते सन्मते भूमीन्द्र प्रचुरक्षणस्थिरतया वर्णाश्चिर स्थापिताः । सर्वज्ञैकसदीश्वरोऽपि न पर ब्रूते भवानीश्वर तन्नैयायिकनायकस्य भवतो मीमांसकत्व कुतः ॥ २१६ ॥ एक वस्तु यदस्ति विश्वजनतानन्दप्रमोदात्मक सत्य तत्त्वमसीति वाक्यमखिल त्वय्येव विश्राम्यति । त्वामाकर्ण्य न किंचिदन्यदवनीशृङ्गार मो मन्यते त्वय्यास जनकादिकीर्तिजनके किं ज्ञानमीमासया ॥ २१७ ॥ त्वद्वाणेषु यमो जयेषु नियमः पाते स्थिर चासन भ्रान्तौ श्वासविनिग्रहो गुणगणे प्रत्याहृति. श्रीमत् । ध्यान शूलिनि धारणा च धरणेर्धर्मे समाधिर्यतस्तन्निर्विण्णहृदः किमीश्वरपरे वाञ्छन्ति पातञ्जले ॥ २१८ ॥ दृष्टान्तो न तवास्ति धाचि न च ते सन्देहलेशः क्वचिद्याजोक्तिर्न कदापि शास्त्रकलने नैवानुमाने रुचिः । सामान्य च विशेषवन्न मनुषे नाक्षेपबुद्धिर्मनाग्ब्याघातोऽपि न वा सुखेडप्यथ कथ साहित्यतर्कज्ञता ॥ २१९ ॥ मेघो भाति जलेन गौस्तु पयसा विद्वन्मुख भाषया तारुण्येन च कामिनी मधुरया वाण्या पिक ख जलात् । मालिन्याञ्जनयन श्रिया च सदनं ताम्बूलगगानमुख ब्रह्माण्ड सकल त्वया नरपते भाति ख चित्रं महत् ॥ २२० ॥ दारिद्र्योपहतो यथा घनधनं चान्द्रीं चकोरः प्रभा कामार्तस्तरुणी क्षुधापरिगतः सद्योऽन्नं भोजनम् । सच्छिष्यः सुगुरु वियोगविधुरो वत्सो यथा मातर तद्वद्भूः सततं स्मरामि मनसा मद्धत्सलाम्च्छ्रीमतः ॥ २२१ ॥ लक्ष्मीस्ते सदने सदा विहरता वित्ते च चिन्तामणिः खर्वेनुस्तव गोकुले सुरतरुश्चारामभूमौ तव । वाणी ते वदने दया नयनयोर्दान करे चान्वहं विष्णुश्चेतसि ते मतिश्च वसता कीर्तिश्च लोकत्रये ॥ २२२ ॥ गङ्गायत्यसितापगा फणिगणः शेषीयति श्रीपतिः श्रीकृष्णोयति कैरवीयति कुलं नीलोत्पलाना च वै । कर्पूरीयति कज्जलं पिककुलं लीलामरालीयति खःकुम्भीयति कुम्भिनामपि घटा त्वत्कीर्तिसङ्घट्टतः ॥ २२३ ॥ लक्ष्मीस्ते हृदि भारती च वदने मौलौ सदा केशवश्चण्डी ते भुजदण्डयोर्गुणनिधे गेहे कुबेरस्थितिः । चित्त नाथ तवास्तु धर्मसदने दानप्रसङ्गः करे सर्वास्ते विपद् प्रयान्तु विपिने त्व दीर्घजीवी भव ॥ २२४ ॥ आयुस्ते नरवीर वर्धतु सदा हेमन्तरात्रिर्यथा लोकाना प्रियवर्धनो भव सदा हेमन्तसूर्यो यथा । लोकाना भयवर्धनो भव सदा हेमन्ततोय यथा नाश यान्तु तवारयोऽपि सतत हेमन्तपद्म यथा ॥ २२५ ॥ यद्बाहू वहतः पराक्रमहृतप्रत्यर्थिसीमन्तिनीचक्षुःकज्जलकालिकामिव धनुर्मोर्वीकिणश्यामिकाम् । यद्दोर्दुर्मदकर्मकार्मुकगुणप्रोत्तालकोलाहलैर्वैरीस्त्रीकलमेखलाकलकला. पीता इवास्त गताः ॥ २२६ ॥ सौन्दर्य मदनादपि प्रथयति प्रौढिप्रकर्ष पुरा भेत्तार मदनाग्मिप्यधरयत्युद्दामदो. क्रीडितम् । मुग्धत्वं मदनारिमौलि-शशिनोऽप्युत्कर्षमालम्बते मूर्तेस्तत्किमसो रसैर्विरचित शृङ्गार-वीराद्भुतैः ॥ २२७ ॥ आदाय प्रतिपक्षकीर्तिनिवहान्ब्रह्माण्डभूषान्तरे निर्विघ्न धमता नितान्तमुदितैः स्वैरेव तेजो-भिभिः । तत्तप्तप्लुतपाकशोधितमिव प्राप्त गुणोत्कर्षिणा पिण्डस्थ च महत्तर च भवता निःशारतारं यशः ॥ २२८ ॥ व्यासं नैकतयास्थितं श्रुतिगण जैम्मी न वल्मीकतो नामौ र्नाभवमच्युतस्य सुमहद्भाष्यं च नोभाषितम् । चित्रार्थो न

---

१ बन्धनस्तम्भ २ अनेनास्य सेतोरविनश्वरत्व सूचितम् ३ उदयाचल ४ सूर्य. ५ विलोडनलीला ६ यथा क्षीराब्धिमन्थने मन्दरा चलस्तथा संग्रामामृतसागरविलोड़ने त्वद्भज. यथा च तत्रामृतमुत्पन्न तथात्र यश इति भाव . ७ यतस्त्वमेव विमलसकललावण्यगृहमत-स्त्वत्पुरः सकलङ्कस्य चन्द्रस्य लावण्यमयत्वेन घटन व्यर्थमेवेति भाव ८ यत पूषा स्वश्वतापगरिमलक्षणं शमपि नामोतीति भाव ९ यतश्चि-न्तारत्नस्याय प्रभावो यद्याचकयाचितार्थानां सद्य एव पूरण भवति तच्च त्वत्त एव भवतीति अतश्चिन्तामप्युत्पत्तिर्वृथेति भाव . १० यत पृथ्वीभारख्यस्य भुजाभ्यामेव धारितोऽतस्तदुत्पत्तिर्व्यथेति भाव .

१ अनेकशाखारूपेण न विस्तारितवान्, तत्कर्ता व्यासो नाभवाम इत्यर्थ २ वेदसमूहम् ३ नाहं वाल्मीकिरित्यर्थ. ४ नाह चतुर्मुख इत्यर्थ ५ नाह सहस्रजिह्व इत्यर्थ..