सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

११०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

वाम-स्तम्भः

दक्षिण-स्तम्भः

दृष्ट्वैकथामचक्रं सौत्रामणि नास गुरुर्देव खड्गवृन्दवर्षनमहमं कर्तुं कथं शक्त्याम् ॥ २२९ ॥ एकाभ्रुकुसुमायुधेषुधिरिव प्रव्यक्तपुङ्खावली जेतुर्मङ्गलपालिकेव पुलकेरन्या कपोलस्थली । लोलाक्षीं क्षणमात्रभाविविरहक्लेशसहसा पश्यतो द्रागाकर्णयतश्च वीर भवतः प्रौढा हवाडम्बरम् ॥ २३० ॥ येषा दोर्बलमेव दुर्बलतया ते समतातैरपि प्रायः केवलनीतीरीतिशरंणैः कार्ये किमुर्वीश्वरैः । ये क्ष्माशास्त्रं पुनः पराक्रमनयस्वीकारकान्तक्रमास्ते स्युनैव भवादृशास्खिजगति द्वित्राः पवित्राः परम् ॥ २३१ ॥ अत्युच्चाः परित. स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्स्थाम्भोदयस्तानेतानपि बिभ्रती किमपि न क्रान्तासि तुभ्यं नमः । आश्चर्येण मुहुर्मुहु. स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्भवस्तावद्विभ्रदिमा स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः ॥ २३२ ॥ येषा कण्ठपरिग्रहप्रणयिता सम्प्राप्य धाराधरस्तीक्ष्णः सोऽप्यनुरज्यते च कमपि स्नेह परामोति च । तेषा सगररङ्गमक्तमनसा राज्ञा त्वया भूपते पासूनां पटलै. प्रसाधनविधिर्निर्वर्य्यते कौतुकम् ॥ २३३ ॥ द्वेष्या कीर्तिंकलिन्दशैलसुतया नद्यास यद्दोर्व्यीकीर्तिश्रेणिमयी समागममगाद्गङ्गा रणाङ्गणॆ । तत्तत्सन्विमनिमज्जैय बाँहुजभटैरारम्भि रम्भापरीरम्भानन्दनिकेतनन्दनवनक्रीडादराडम्बरः ॥ २३४ ॥ असिन्दिग्विजयेाथते पतिरयं मे स्यादिति ध्यायति कंम्पं सात्त्विकभावैवम्भति रिपुक्षोणीन्द्रदारा धरा । अस्यैवाभिमुखं निपत्य समरे यासद्भििरूध्वै निज. पॅन्था भाँस्वति दृश्यते विलमयः प्रत्यर्थिभिः पार्थिवैः ॥ २३५॥ विद्राणे रँणैचत्वरादरिगणे त्रस्ते समस्ते पुन. कोपात्कोऽपि निवर्तते यदि भट. कीर्त्या जैरंग्युद्धतः । आगच्छन्नपि समुर्ख विर्गुखैतामेवाधिगच्छत्यसौ द्रागेतच्छुरिकारयेण ठंणिति च्छिन्नापमर्षच्छिराः ॥ २३६ ॥ हित्वा दैत्यैरिपोरुरः ख्रंमवनं शून्यत्वदोषस्फुटासीदन्मर्कटकीटकूत्रिमसितच्छत्रीभवत्कौस्तुभम् । ऽड्जित्वा निजसङ्ग पद्ममपि तैह्यैक्तावनद्धीकृतं लूतातन्तुभिरन्तरथ भुजयोः श्रीरस्य विश्राम्यति ॥ २३७ ॥ सिन्योजैवैर्मैयं पवित्रमसृजत्तत्कीर्तिपूतीद्भुतं यन्त्र क्षान्ति जगन्ति सन्ति कवयः के वा न वैचियमाः ।

यद्विन्दुश्रियमिन्दुरक्षति जलं चाविश्य दृश्येत्तरो यैस्यासौ जलदेवतास्फटिकभूर्जागर्ति योगेश्वरः ॥ २३८ ॥ युद्धा चाभिमुखं रणस्स चरणसैवौदसीत्यस्र वा बुद्धान्तः स्वपरान्तर निपतातमुन्मुच्य बाणावलीः । छिन्नं वार्वेनतीभवन्निजभियः खिन्न भरैणाथवा राज्ञानेन हठाद्विलोठितमभूद्धमावरीणा शिरः ॥ २३९ ॥ राज्ञामस्य शतेन कि कलयतो हेति शतघ्नी कृतं लक्षैर्लक्ष्मिरदो हशेव जयतः पैद्मानि पक्षैरलम् । कतु सर्वपरेैच्छिदः किमपि नो शक्यं पॅरौर्धेन वा तत्सँख्यापगमं विनास्ति न गतिः काचिद्वैतैतद्द्विषाम् ॥ २४० ॥ क्षीरोदन्वदप. प्रेम्रैथ्य मँथितौ देशेऽमरैर्निर्मिते स्वौक्रम्यं सृजतस्तदस्य यशस. क्षीरोदसिहासनम् । केषा नाजने वा जनेन जगतामेतत्कवित्वामृतस्रोत.प्रोतपिपासुंकर्णकलशीभाजामिषेकोत्सवः ॥ २४१ ॥ निर्क्षित्रुटितारिवारणघटोकुम्भास्थिकूटवैर्टस्थानस्थायुकमौक्तिकोत्करैकिरैः कैरस्य नायं करः । उंन्नीतश्रुतुरङ्गसैन्यसमरखेञ्चेत्तुरगैरैक्ष्खुण्णासु क्षितिषु क्षिपेन्निव यशःक्षोणीजैं बीजव्रजम् ॥ २४२ ॥ यत्कस्यामपि भौनुमान्न ककुभि स्थेमैनैमालम्बते जात यद्वनकाननैकशरणप्रासेन दावाग्निना । एषैतद्भुजतेजसा विजितयोस्तावत्तयोरौचिती धिक्क वाँडवमम्मसि द्विषि भया येन प्रविष्टं पुनः ॥ २४३ ॥ आत्मन्यस्य संमुचितीकृतगुणसाहोतरामोचिती यद्घात्रान्तरवर्जेनाँदजनयद्भङ्जानिरेष द्विषाम् । भूयोऽहक्रियते स्म येन च हृदा स्कन्धो न यक्षानमत्तन्मर्माणि दैलंदल समिर्देल्कमीणबाणव्रज. ॥ २४४ ॥ यद्भर्तुः कुरुतेऽभिषेणैनैमय शक्रो मुव सा ध्रुवं दिग्दाहैरिव भस्मभिर्मैघवता सृष्टैर्हतोर्दूलेना । शभोर्मा बत साध्यवेलनटनभौजि व्रतं द्रागिति क्षोणी नृत्यति मूतिंरैदवपुषोऽसृग्वृष्टिसध्याधिया ॥ २४५ ॥ प्रागेतद्वपुरामृखेन्दु सृजतः सङ्गुः समग्रस्त्विषा कोष शोषमगादगाधजगतीशिल्पेऽप्यनल्पा-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

वामभागस्थाः पादटिप्पण्यः : १ नाह गुणाढ्य इत्यर्थ
२ इन्द्रे
३ नाह वाचस्पतिरित्यर्थ
४ विस्तीर्णा
५ खड्गम्
६ तैलादि, पक्षे,-मित्रत्वम्
७ यमुनया
८ क्षत्रियमटै
९ एतद्विरोधिना मरणमेव शरणमिति भाव.
१० औत्पातिके भूकम्पे सात्त्विकोत्प्रेक्षा
११ प्राप्नोति
१२ ऊर्ध्व लोकम्.
१३ आसन्नमृत्योरादित्यमण्डल मच्छेदभिव दृश्यते
१४ सूर्यमण्डले
१५ रणाङ्गात्.
१६ प्रसिद्ध
१७ पराङ्मुखत्वम्, पक्षे,-विगतमुखत्वम्
१८ ठणिति कश्चिदनुक रणशब्द
१९ विष्णो
२० रिक्ततादोष
२१ तन्तुवायकीटा.
२२ बद्धम्
२३ लक्ष्मी
२४ जेतु जयशीलम्, ततोऽप्यधिकमित्यर्थ
२५ खातम्.
२६ सर्वेऽपि कवयो मौनिनो भवन्ति, वर्णयितुमशक्यत्वादिति भाव.

दक्षिणभागस्थाः पादटिप्पण्यः : १ सावर्ण्यीदृश्य
२ इन्दु
३ शिवालेङ्ग.
४ अमुख्य.
५ नत्रीभवत्
६ भारेण.
७ परिवर्तितम्
८ आयुधम्
९ अलम्.
१० लक्षसख्या, पक्षे,-शरव्यम्
११ पद्मसंख्यया, पक्षे,-अब्जानि.
१२ पद्मसंख्याभि
१३ शत्रुच्छिद
१४ परार्धसख्यया, पक्षे,-परेषामरीणामर्थेन
१५ एक्तवादि, पक्षे,-युद्धम्
१६ विलोड्य
१७ मथनोद्भूतो निर्जलो दधिक्षीरविकार
१८ रूपान्तरे, रूपान्तरापादनेन क्षीराभ्थावभाव गमिते सतील्यर्थ
१९ स्वेनाक्रमणा- र्थम्
२० पूरिते
२१ खड्ग
२२ सघातः
२३ गर्तप्रदेश..
२४ स्थायिन
२५ समूह.
२६ उत्प्रेक्षित .
२७ सचरत्.
२८ कुष्ठासु.
२९ वर्षात्रव
३० वृक्ष
३१ सूर्यैः
३२ स्थिरत्वम्
३३ औचित्यम्.
३४ अग्रेर्जलम् सहजदेवि तस्मिन्.
३५ समा- हृतगुणस्य
३६ दण्डनमकरोदित्यर्थ
३७ दलयित्वा.
३८ अमो- घवाण इत्यर्थ
३९ सेनयामियानम्.
४० घृतस्मानुलेपना.
४१ मा अभीज्ञि.