सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सामान्यराजप्रशंसा १११

---

यितः । निःशेषद्युतिमण्डलय्वययशोदीष्ण्लीभैरैष वा शेष.
केशमय. किमन्धतमसस्तोमैस्ततो निर्मितः ॥ २४६ ॥
अस्यारिप्रकरः शरश्च नृपतेः संख्ये पतन्तावुभौ सीत्कारं च
न समुखौ रचयतः कंपं च न प्राप्नुतः । तद्युक्त न पुन-
र्निर्वृत्तिर्भययोर्जगति यन्मुक्तयोरेकस्तत्र भिनत्ति मित्रमपर-
श्चामित्रमित्यद्भुतम् ॥ २४७ ॥ एतस्योन्नतसर्वकर्मकृति-
नस्त्रैलोक्यचूडामणेः शंभुब्रह्मपुरंदरप्रभृतयः स्तुत्यै न शक्ता
यदि । देवः पन्नगनायको भगवती वाणी स्वयं
चेज्जडा सौन्दर्यस्य निरूपणे वद कथ शक्तो भवेन्मा-
नव. ॥ २४८ ॥ अर्ध दानववैरिणा गिरिजयोप्यर्ध
हरस्याहृतं देवेत्थं भुवनत्रये स्वरहराभावे संमुन्मीलति ।
गङ्गा सागरमम्बर शशिकला शेषश्च पृथ्वीतल सर्वज्ञ-
त्वमधीश्वरत्वमगमत्त्वा मा च भिक्षाटनम् ॥ २४९ ॥
अन्यास्ता गुणरत्नरोहणभुवो धन्या मुदन्यैव सा सभारा-
खलु तेऽन्य एव विधिना यैरैव सृष्टो युवा । श्रीमत्कान्ति-
जुषा द्विषा करतलात्क्षीणा नितम्बस्थलादृष्टे यत्र पतन्ति
मूढमनसामस्त्राणि वस्त्राणि च ॥ २५० ॥ यैर्दृष्टोऽसि तदा
ललाटपतितप्रासप्रहारो युधि स्फीतासृक्स्रुतिपाटलीकृतपु-
रोभागः परान्दारयन् । तेषा दुःसदकामदेहदहनप्रोद्भूतनेत्रा-
ञ्चलज्वालालीभरभासुरे पुररिपावस्रुं गतं कौतुकम् ॥ २५१ ॥
येऽणुत्वं मनसि स्वके विवृणुते रीत्या कयापि स्फुटं काणा-
दाचरणस्य तत्समुचितं मन्ये प्रतिक्षाम्यताम् । न्यायाभि-
ज्ञतमोऽपि यत्प्रथयसे चित्ते महत्त्वं निजे मीमांसामतपक्ष-
पातत इदं मन्ये त्वयाङ्गीकृतम् ॥ २५२ ॥ ये लब्धाश्रय-
मायतः फलभृत कुर्वन्ति किंचिद्गुण वाधौं वारिमुचो न
कस्य विदितास्ते कर्ममीमासकाः । आलोच्यैव निराश्रयान्फ-
लभरैः सबन्धतः सद्गुणाञ्छ्रीमद्राम तवादृत पुनरिदं मीमां-
सकत्वं स्तुमः ॥ २५३ ॥ त्रैलोक्यामयलग्नकेन भवता
वीरेण विस्मारितः सञ्जीभूतमहूर्त मण्डलधनुः पाण्डित्यमा-
खण्डलः । कि चाजसमखार्पितेन हविषा सफुल्लभासोल्लस-
त्सर्वाङ्गीणवलीविलुप्तनयनव्यूहः कथं वर्तते ॥ २५४ ॥
कल्पक्षोणिरुहोऽयमित्यनुदिन भूमीसुरैर्भाव्यसे कामोऽसा-
विति कामिनीभिरभितश्चित्ते चिरं चिन्त्यसे । श्रीनारायण
एव केवलमिति प्रेम्णा श्रिया ध्यायसे त्वं कालोऽयमिति
प्रतिक्षितिधरैरैकोऽप्यनेकात्मभृत् ॥ २५५ ॥ नीतिस्त्रीसुकुरो

---

जयध्वजनवस्तम्भः प्रतापाशुमत्गुर्वा दिक्परिपन्थिभूपति-
महासपन्मृगीवागुरा । उद्यत्पुण्यलतावालमतनून्मत्तद्विपैला-
नकं यः श्रीकेलिनिकेतनं गुणमणिश्रेणी नवीनाकरः ॥२५६॥
रत्नान्यम्बुधितोयगर्भमगमन्मेरुः सुराञ्शिश्रिये स्वीयाङ्के
कमला निधाय विदधे निद्रा हरिनीरधौ । यस्मिन्दित्सति
भूरि दातरि नृणा भालस्थले दुलिपि व्रीडानम्रशिराः कमण्ड-
लुमथं जग्राह मार्गं विधिः ॥ २५७ ॥ लक्ष्मीश्चैन्न मरस्वती
तदुभयं यद्यस्ति नोदारता सा चैतत्रितयं भवेच्च कुहचित्यु-
ण्येरणण्येैरपि । सौजन्यं न विजृम्भते तदपि चेन्नास्तेऽवकृप्ता
मतिस्तत्सर्वं परमेश्वरस्य कृपया त्वय्येव सम्भाव्यते ॥ २५८ ॥
शत्रूणा यमदण्डता मृगदृशा कंदर्पकोदण्डता गीर्वाणद्रुम-
भावमर्थिविदुषा मध्ये त्रयागामिति । आश्चर्यं मनुजेन्द्ररत्न
भवतो यद्बाहुदण्डद्वयं नानाव्वं गतमेकमेव जगता मध्ये
त्रयाणामिति ॥ २५९ ॥ रक्तेनैव विलोचनेन कैरुणारत्नाकरेण
त्वया दृश्यन्ते नरदेवरत्न सुहृदः विद्वेषिणो नो नृपा ।
कि सिक्ताः प्रथगं सुधाभिरभवन्दावानलै. कि परैः पूर्व
पल्लविताः कुतः किमपरे भस्मत्वमासादितम् ॥ २६० ॥
या लाक्षावलयानि बाहुयुगले कण्ठे च काचस्रजं मन्यन्ते
बहुभूषणानि दनिता दीनद्विजाना पुरा । ता माणिक्य-
चितानि हेमवलयान्युञजन्ति मुक्तास्रजं यद्वाराम्बुदुदानशील-
नृपते त्वत्त्यागलीलायितम् ॥ २६१ ॥ मेरूर्दूरगतो हिमा-
लयगिरि. प्रालेयरूपोऽभवच्चन्द्रे श्रीसहजेऽपि याचकभया-
त्क्षीणत्वमुन्मीलति । कौपीनं कृतवान्हरोऽपि भगवान्विष्णु-
र्जल सेवेते वारा राशिरपेयतामुपगतः को नाम दातुं
क्षमः ॥ २६२ ॥ कल्याणं भवता यशः प्रसरता धर्मः
सदा वर्धता सपत्तिः प्रथता प्रजा प्रणमता शत्रुक्षयो जाय-
ताम् । वाक्यं सवदता वपुः प्रभवता लक्ष्मीपतिः प्रीयता-
मायुस्ते शरदा शतं विजयता दानाय दीर्घायुषे ॥ २६३ ॥
दृष्ट्रैवाडुकुशमुद्रया निगडितो दारिद्यदन्तावल्रो वाचा सुन्द-
रयार्चिया मम कृतो गङ्गावगाहोत्सवः । अभ्युत्थाननम-
स्क्रयार्धघटनैर्मानोऽपि दानोत्तरो लीलेयं भवता वय तु
विदुषा मूर्धानमध्यासिताः ॥ २६४ ॥ पद्मा सद्मनि केश-
वस्य गहने रत्नानि रत्नाकरे हेमाद्रिर्हिमसानुना व्यवहितः
स्वर्गे सुराणा तरुः । जम्बुद्वीपधरासु भूमिपतयो जाम्बू-
नदैर्दुर्मदास्त्वं तावत्सकलासयेऽसि सुलभो भाग्यैर्द्विजाना-
मिह ॥ २६५ ॥ राजनभ्युदयोऽस्तु जीव शरदां साग्रं
शतं तेऽरयो रोगैर्य्यान्तु लयं यशःशशधरः काष्ठासु देदीप्य-
ताम् । शिष्टान्याहि बुधान्भ्रय प्रणतिभिर्देद्यार्थिनां स्वं सदा

---

पादटिप्पण्यः (Left Footnotes): १ सुखेन. २ युगपत्. ३ दुःखाभावात्, पक्षे,-निर्गल्यभावात्
४ भयाभावात्; पक्षे,-दुष्प्रयोगाभावात् ५ अगमादिति भाव,
पक्षे,-प्रत्यक्षादिति भाव ६ संसारादित्यर्थे, पक्षे,-चापादित्यर्थे
७ सूर्यम्; पक्षे,-यथाश्रुतम्. ८ हरिणा हरिहरात्मकस्यैकस्य विग्रहस्य
प्रसिद्धेः. ९ प्रकाशमाने. १० पर्वतविशेष

पादटिप्पण्यः (Right Footnotes): १ आलानवद् गजवन्धनस्तम्भः• २ दयासागरेण.