सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

११२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

वाणी ते वदने रमा प्रतिदिन गेहे भुजे स्ताज्जयः ॥ २६६ ॥ प्रभ्रश्यच्छ्रुतिमस्तकः प्रविगलत्सद्द्रवर्णविप्रस्थितिर्नश्यत्स्वाद्वलबलः प्रनष्टवचनप्राग्भावपूर्णस्मृतिः । वृद्धोऽत्यन्तमयं स्वय कलिमहाम्लेच्छेन निर्मूलितो धर्म. सप्रति चाल्यते तव करालम्बेन भूमिपते ॥ २६७ ॥ बन्दीकृत्य नृप द्विषा मृगदृशस्ताः पश्यता प्रेयसा श्लिष्यन्ति प्रणयन्ति लान्ति परितश्चुम्बन्ति ते सैनिका. । अस्माकं सुकृतैर्दर्शनिपतितोऽसौचित्यवारानिधे विध्वस्ता विपदोऽखिलास्तदिति तैः प्रत्यर्थिभिः स्तूयते ॥ २६८ ॥ हित्वा त्वामुपरोधशून्यमनसा मन्ये न मौलिः परो लज्जावर्जनमन्तरेण न रमामन्यत्र सद्दश्यते । यस्यांगं तनुतेतरा सुखशतैरेत्याश्रिताया. श्रियः प्राप्य त्यागकृतावमाननमपि त्वय्येव यस्याः स्थिति. ॥ २६९ ॥ धर्म पालय नन्दय द्विजगणानाम समाराधय प्रत्यर्थिक्षितिपालभूरूहवनं निर्मूलमुन्मूलय । कान्ताचित्तसरोजसौभगवने भृङ्गत्वमासाद्य स्फीता कीर्तिम शेषलोकजयिनीमाकल्पमाकल्पय ॥ २७० ॥ ऐश्वर्य नहुषस्य शभुविषयश्रद्धा दशास्यस्य सा शौर्य श्रीरघुनायकस्य सहज गाम्भीर्यमम्भोनिधे. । दातृत्वं बलिकर्णयोरिह जगत्येकत्र चेत्स्यात्तदा श्रीवीरक्षितिपालमौलिन्नृपतेः साम्यं कथंचिद्भवेत् ॥ २७१ ॥ भिक्षुद्वारि सदानवारिमधुपश्रेणीभिमान्द्यमभाङ्कत्ते यन्तुर्वधूर्वधूकरातलं शोणाम्बुजाशङ्कया । सैवान्वेति पलायितेति चकिता हस्ताग्रमाधुन्वती मुग्धा वीरमहीपते तदखिलं त्वद्दानलीलायितम् ॥ २७२ ॥ श्रीवीर क्षितिपाल ते सुललित दानोद्यमे यद्वचः कास्ते सर्वहिरण्यमित्युदमवत्तत्कालमाकर्ण्य तत् । तापं प्राप हिरण्यरेतसि जनं जाड्यं हिरण्याचले स्वेदाम्भोऽपि हिरण्यगर्भंवपुषि स्वापाय सत्रासत: ॥ २७३ ॥ राजानः शशिभास्करान्वयभुवः के के न संजज्ञिरे भर्तारं पुनरेकमेव हि भुवस्त्वां वीर मन्यामहे । येनाङ्ग परिसृद्य कुन्तलमथाकृष्य व्युदस्यायतं चोलं प्राप्य च मध्यदेशमसकृत्काञ्च्या करः प्रापितः ॥ २७४ ॥ स्वान्ते वैभवमस्ति नैव परत. प्रामाण्यनिर्धारणं नैवातद्वति तत्प्रकारकमतिर्नैवोयमानं तव । त्वद्देशेषु विभाति न च्छलकथा नो वा क्वचित्संशयः श्रीवीर प्रथिता कथ पुनरियं नैयायिकत्वप्रथा ॥ २७५ ॥ वीर क्षीरसमुद्रसान्द्रलहरीलावण्यलक्ष्मीमुषस्त्वत्कीर्तेस्तुलना मृगाङ्कमलिनो धत्ता कथं चन्द्रमाः । स्यादेतत्वदरातिसौधशिखरप्रोद्भूतदूर्वाङ्कुरग्रासव्यग्रमति. पतेद्यदि पुनस्तस्याङ्कशायी मृगः ॥ २७६ ॥ श्रीमद्वीर महीमहेन्द्र भवत. प्रस्थानकालोद्भवद्वादित्रध्वनिमीतमानुहरयो द्रागम्बर प्रागमन् । तस्मिन्नेवमुपद्रवे किल विपर्यस्तं समस्त रवेर्युग्यै. ससरथाङ्गेमकमपदः सूतश्चिरादुद्व्रभः ॥ २७७ ॥ गर्वग्रन्थिलगूर्जरज्वरकरः कर्णाटकणौटवीदावाग्निर्विडेन्द्रवीर्यदलनो गौडेन्द्रनिद्राहरः । हम्मीरप्रमदामदालसलसद्धूनंतनस्तम्भनप्रस्थाने तव वीर डिण्डिममचमत्कार. समुज्जृम्भते ॥ २७८ ॥ चिन्तागम्भीरकूपादनवरतचलद्धरिशोकारघट्टव्याकृष्टं निःश्वसन्त्य. पृथुनयनघटीयन्त्रनिर्मुंक्तधारम् । नासावंशप्रणालीविषमपथपतद्बाष्पपानीयमेता देव त्वद्वैरिनार्यः कुचकलशयुगेनान्वहं सवहन्ति ॥ २७९ ॥ त्वत्प्रारब्धप्रचण्डप्रैधननिर्धैनितारतिवीरातिरेकक्रीडत्कीलाैलकुल्यावलिभिरलभात क्ष्मीन्दमाकन्दमूर्वी । दम्भोतिस्तम्भमाखद्भुज भुजंगजगद्भर्तुशर्मुरेना तेनायं मूर्धरत्नद्युतिततिमभित. शोभते शोर्णंभावः ॥ २८० ॥ आसीदासीमभूमीवलयमलयजालेपनेपथ्यकीर्तिः सप्ताक्रैपारयारीसदनजनघैनोद्गीतचापप्रताप. । वीरादक्षात्यर. क. पदयुगयुगपत्यातिभूपातिभूयचूडारत्नोडुपलीकैरेपरिचरणामन्दनन्दन्नखेन्दुः ॥ २८१ ॥ एतेनोत्कैत्तकण्ठप्रतिसुभटनैटैरन्धनाट्याह्रुताना कष्ट दृष्टैव नाम्बूद्रुवि सैँमरसमालोकिलेकास्पदेऽपि । अश्चैेरखेैरवेगेः कृत खुरखुरैलीमैँड्डुसँक्षुँद्यमानक्षमापृष्ठोत्थिष्टद्व्यंचकरणरणधुरोरेणुधारान्धकारात् ॥ २८२ ॥ मन्दोद्धूतैः शिरोभिर्मणिभरगुरुभिः प्रौढरोमाञ्चदण्डस्फायन्निर्मोकसधिप्रसरदविगलत्समदस्वेदपूरा. । जिह्वायुग्माभिपूर्णाननविषम समुद्गीर्णवर्णाभिरामं वेलाशैलाङ्कभाजो भुजगयुवतयस्त्वद्गुणानुद्गृणन्ति ॥ २८३ ॥ आ शैलेन्द्राच्छिलान्त.स्खलितसुरधुनीशीकरासारशीतादातीरान्नै करागस्फुरितमणिरुचो दक्षिणस्यार्णवस्य । आगत्या गत्य भीतिप्रणत नृपशतैः शश्वदेव क्रियन्ते चूडारत्नौशुगर्भर्भास्तव चरणयुगस्याङ्गुलीरन्ध्रभागाः ॥ २८४ ॥ श्रावं श्रावं त्वदीयं गुणगणमखिलं सर्वदा याचकेभ्यस्त्वत्त्रासाभीप्सितेभ्यः सकलविषयजं भूपवर्ग विहाय । त्वत्तोऽह प्राप्तुमिच्छुर्विबुधतिलकतो त्वत्समीपेऽतिद्गदायातरत्वं शतायुर्भव कुरु च तथा येन नान्यं भजेऽहम् ॥ २८५ ॥ विद्यावन्तो विनीताः प्रसभमभिसभं वाक्प्रपंचेषु जीवाः के वा नैवारभन्ते त्रिजगति वितता कीर्तिवल्लीमतल्लीम् । तेषामधा-

---

टिप्पणी (Footnotes):

१ अन्दू पादशृङ्खला	२ मङ्गणि
१ अश्वा	२ जलमार्ग
३ संभ्रामः	४ विनाश प्राप्ता
५ रुधिरनदी	६ श्रेण्य
७ क्षरणम्.	८ वज्रम्
९ शेषस्य	१० रक्तिमा
११ समुद्रपरीवाराणाम्	१२ निरन्तरम्.
१३ अश्व-, पक्षे,-हस्ता	१४ छिन्नकण्ठै
१५ नर्तक	१६ युद्धप्रेक्षकजनालयेऽपि
१७ अमन्दवेगै	१८ खुरसंचारैः
१९ सपदि.	२० सञ्चूर्ण्यमानात्