सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सामान्यराजप्रशंसा, विशिष्टराजप्रशंसा	११३

रभावं भुवनभरमृतो बिभ्रतो ये लसन्ते ते तु त्रैलोक्यतुङ्गा विमलफलजुषः खःपतिं खल्पयन्ति ॥ २८६ ॥ वक्राम्भोजं सरखत्यधिवसति सदा शोणे एवाघरस्ते बाहुः काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपटुर्दीक्षणस्ते समुद्रः । र्वाहिन्द्यः पार्श्वमेताः सुचिरपरिचिता नैव मुञ्चन्त्यभीक्ष्णं खच्छेऽन्त- र्मानसेऽस्मिन्कथमवनिफ्ते तेऽम्बुपानाभिलाषः ॥ २८७ ॥ केचिद्बद्धाः सहेलं निजभवनगता मोचिताः केऽपि केचिद्देहा- द्देहान्तराणि क्षणमपि गमिताः केऽपि नीता निबन्धम् । हत्वा हत्वा च केचित्प्रतिपदमदयं प्रापिता व्यर्थभावं क्ष्मोणीनाथस्य तस्सोन्नतभुजपरिघेनारयः सारयश्च ॥ २८८ ॥ उच्चैः कल्याणवाही करजितवसुधः सर्वदा पूर्णकामो विख्यातः कर्णवृत्त्या न च वचसि कटुश्चित्रपाकानुभावी । कोषापेक्षी परखादुचितबहुकथस्तत्परः पुण्यलोके चित्रं राजाधिराज त्वमिव तव रिपुस्तत्र कंपं प्रतीमः ॥ २८९ ॥ उत्पत्युत्पन्नशिष्टा विविधगुणगणा यत्र यान्ति प्रतिष्ठा बाधेन प्राक्तनाना न च नियमविधिर्नापि सख्यार्थदाने । ऊहः सर्वत्र यस्य स्फुरति च सकलः सत्य एवार्थवादो मीमांसाभावमव्यन्मथिनवमधुना मूर्तिरेषा त्वदीया ॥ २९० ॥ हेलाप्रस्थानवेलाहतपृथुपटनादुन्दुभिध्वानधाराधारावहिप्रस- ङ्गादसमन्नृपसकृत्सभ्रमभ्रान्तचित्ताः । दैवादाकुञ्चिताङ्गं विगलितनयनस्पन्दमिन्दीवराक्ष्यो लीयन्ते त्वद्रिपूणा निज- गृहवलभीचारुचित्राङ्गनासु ॥ २९१ ॥ श्रीकृष्णठासक्त- हस्तोऽधिगतमणिगणः शैशवाभ्यस्तविद्यो लावण्यध्वस्तकामः कविजनमिलितो यौवनासप्रकामः । आदत्तक्षोणिदण्डो द्विजवशकृतधीः कङ्कणाहारयुक्तः स श्रीमान्वीर वीर त्वमिव तव रिपुस्तत्र मुक्तादिवर्णः ॥ २९२ ॥ लोकाना मानमात्रं मनुजजनरतिस्त्वं ससूदाक्षिरक्षो राज्ञामासत्त्वदक्षः कृतसमयरुचिर्मण्डितो वीरवर्गैः । कायत्वञ्चीनकेतुः कर- कलितयवा कोषमानैर्विहीनः श्रीमद्वीराधिराज त्वमिव तव रिपुस्तत्र मैन्दं प्रतीमः ॥ २९३ ॥ वादानाशान्युक्तो नगरकृतमतियौवनाक्रान्तदेहः संग्रामप्राप्तधैर्यो न विदलित- रुची राजलक्ष्मातिहीनः । नित्यं दारासभस्थः प्रखर- तनुनिभो यः सुभिक्षानुवर्ती श्रीमद्वीराधिराज त्वमिव तव रिपुस्तत्र मुक्तादिवर्णः ॥ २९४ ॥ श्रीवीर त्वद्रिपूणा रणशिरसि शरैर्भिन्नशीर्षाङ्गकाना वीरावेशाद्व्रताना दिवमधिक- रुषान्योन्यशौर्यार्यभाजम् । श्लेषेदिव्याङ्गनाना भुवि कचनिचयो द्राकटाक्षे शरासासीषुभ्रान्त्यारिवीरभ्रमुकुटिल- हृदामाजिरावर्तते स्म ॥ २९५ ॥

विशिष्टराजप्रशंसा

अकबरः

हस्ताम्भोजालिमाला नखशशिरुचिरश्यामलग्रच्छायवीचि- स्तेजोऽभेर्धूमधारा वितरणकरिणो गण्डदानप्रणाली । वैरिश्रीवेणिदण्डो लवणमसरसीबालशैवालवलीवेल्ललामन्ते- धरश्रीरकबरधरणीपालपाणौ कृपाणः ॥ १ ॥ वीर त्वं कार्मुकं चेदकबर कलयस्युद्गटोद्गारघोषं दूरे सद्यः कलङ्का इव धरणिभृतो यान्ति कङ्कालशेषाः । शङ्कापन्नश्च किं कारणमिति मनसा भ्रान्तिपङ्काथितेन त्यक्त्वाऽहंकारमङ्गा- द्विसृजति गृहिणीं किं च लङ्काधिनाथः ॥ २ ॥ कर्णाटं देहि कर्णाधिकविधिबिहितत्याग लाटं ललाटप्रोत्तुङ्गं द्राविडं वा प्रचलभुजबलप्रौढिमागाढराढम् । प्रस्फूर्जङ्गुर्जरं वा दलित- रिपुवधूगर्भ वैदर्भकं वा गाजी राजीवदृष्टे कुशशत मथवा शाहजंलालुदीन ॥ ३ ॥ गाजीजल्लालुदीन क्षितिपकुलमणे द्राक्प्रयाणे प्रतीते प्रेयसः प्रारमन्ते तरलतरगतिव्याकुला मङ्गलानि । नेत्राम्भःपूरपूर्णस्तनकलशमुखन्यस्तबालप्रवाला- क्षुब्धन्मुक्ताकलापच्युतकुचकुसुमच्छद्मनाकीर्णलाजाः ॥ ४ ॥

अनङ्गभीमः

पृथ्वीश्रीमदनङ्गभीम महती तद्वेष्टनं वारिधिः पीतोऽसौ कलशोद्भवेन मुनिना स व्योम्नि खद्योतवत् । तद्विष्णोर्दनुजा- घिनाथजयिनः पूर्णे पदं नामवद्देवश्वेतसि वर्तते तब सदा खंतो महाज्ञापरः ॥ ५ ॥

अर्जुननेन्द्रः

आयातस्ते समीप तव गुणविमलान्यण्डितो वादकर्ता काव्ये भव्ये हि रेवाभवविगतरसे रुग्युगे रोगहर्ता । नाहं जाने चिकित्सा सकलगुणनिधे दुर्दरिद्रत्वरोगे श्रीमद्राजार्जुननेन्द्र प्रबलमपि यते कल्पिता सा चिकित्सा ॥ ६ ॥

कर्णः

मुखे हारावात्तिर्नयनयुगले कङ्कणमरो नितम्बे पत्रान्ती सैंतिलकमभूत्पाणियुगलम् । अरण्ये श्रीकर्ण त्वदरियुवतीनां विधिवशादपूर्वोऽयं भूषाविधिरहह जातः किमघुना ॥ ७ ॥ त्वं दित्राणि पदानि गच्छसि महीमुल्लङ्घ्य यान्ति द्विषंस्त्वं बाणान्दश पञ्च मुञ्चसि परे सर्वाणि शस्त्राण्यपि । ते ˚देवीपत्यस्त्वदस्त्रनिहतास्त्वं मानुषीणा पतिर्निन्दा तेषु कथं स्तुतिस्तव कथं श्रीकर्ण निर्णीयताम् ॥ ८ ॥ लोकेशः कर्ण-

---

पादटिप्पणी: १ वाणी, पक्षे,-नदीविशेष २ आरक्त, पक्षे,-नदविशेष' ३ मुदाभिः सहितः, पक्षे,-अब्धिः ४ सेना, पक्षे,-नभः ५ अन्त करणे, पक्षे,-सरोविशेषे. ६ अष्टापदखर्यक्रीडनकल्य गुटिकाः ७ ककारस्थाने पकारम्. ८ इह पद्ये शत्रुपक्ष आद्या क्षरत्याग ९ पञ्चस्विन्न् अकारस्थाने इकार पठनीयः १५ सु र भां.

१ अकबरस्यैव नामान्तरम् २ मुखे हाहा इति रावस्य शब्दस्या- वासिः ३ नयनयुगले क उदकं तस्य कणास्तेषां भरः ४ नितम्बे पत्राणामार्विः पङ्क्तिः ५ तिलकवृक्षालम्बिपाणियुगलम् ६ वैरिणः. ७ देवाङ्गनास्वामिनः